Ыам ыйын 18 күнүгэр Аан дойду үрдүнэн музей күнэ бэлиэтэнэр. Бу бэлиэ датанан хаһыаппытыгар Чурапчытааҕы А.А.Саввин аатынан история уонна этнография түмэлин дириэктэрин Афанасий Захаровы кытары кэпсэттибит.
«Биһиги түмэлбит өрөспүүбүлүкэҕэ олус киэҥ устуоруйалаах, баай пуондалаах, саастаах музейдар кэккэлэригэр киирсэр. Холобур, көһөрүллүүгэ аналлаах Хатылытааҕы филиалы кытары холбоон 11 тыһыынчаттан тахса музейнай предметтээхпит. 1948 сыллаахха аан маҥнай тэриллэн үлэтин саҕалыырыгар дириэктэринэн саха биир чулуу киһитэ Андрей Саввин дириэктэринэн ананан күүстээх үлэни ыыппыта. Ол иһин, бастатан туран, кини туһунан ахтан аһарарбыт тоҕоостоох. Андрей Андреевич эрдэ Былатыан Ойуунускайдааҕы, Гаврил Ксенофонтовтааҕы уо.д.а. кытары бииргэ үлэлэспит, уопуттаах этнограф, фольклорист киһи буоларын быһыытынан дириэктэр буолаат даҕаны киэҥ хабааннаах үлэни ыыппыта. Төһө даҕаны кини баара-суоҕа үс сыл үлэлээтэр, туохха да тэҥнэммэт этнографическай матырыйааллары, 1700 түмэл предмиэтин мунньан хаалларбыт киһинэн буолар. Ол иһин биһиги музейбыт этнография өттүгэр баай пуондалаах буолан атын оройуоннар, Дьокуускай да түмэллэрэ кэлэн матырыйаалларбытын көрөн-истэн, үөрэтэн, чинчийэн бараллар. Онон Андрей Андреевиһы биһиги өрүү улахан махталынан ахтабыт. Хомойуох иһин, кини тыыннааҕар мунньубут матырыйааллара, чинчийбит, суруйбут үлэлэрэ олоххо киирбэтэхтэрэ. Баара-суоҕа кымыс туһунан үлэтэ тахса сылдьыбыт эбит. Кэлин история билимин дуоктара Екатерина Романова сүүрэн-көтөн үлэлэһэн Андрей Саввин «Пища якутов» диэн кинигэтин таһаарар. Андрей Андреевич бу кинигэтин эрдэ бэчээттэнэргэ бэлэмнээн хаалларбыт эбит, ону Екатерина Назаровна научнай өттүнэн систиэмэлээн, ситэрэн-хоторон биэрбитэ билим эйгэтигэр фурор оҥорбут кинигэ буолбута диэтэхпинэ сыыспаппын. Онтон аҕыйах сыллааҕыта Екатерина Романова, Наталья Данилова буолан үлэлэһэммит Андрей Андреевич «Гончарное дело якутов» диэн кинигэтин таһаартарбыппыт. Бу кинигэни кини сахалыы суруйан бэлэмнээбитин эмиэ ситэрэн-хоторон, нууччалыы тылбаастаан, атын респонденнартан матырыйаал эбэн биэрбиппит бэл Америкаҕа английскай тылынан бэчээттэнэн турар. Оттон быйыл «Народная медицина якутов» диэн кинигэни былаанныыбыт. Улуустааҕы култуура управлениетын салалтатынан улахан бырагыраама оҥоһуллубута, ол чэрчитинэн улуус дьаһалтатын көмөтүнэн таһаарар былааннаахпыт. Билиҥҥи кэмҥэ Андрей Андреевич гуманитарнай чинчийии институтугар харалла сытар үлэтэ, суруйуута — 197 папка, ол иһигэр этнография да баар, фольклор да баар, сахалар итэҕэллэрэ, үгэстэрэ о.д.а. матырыйааллар бааллар. Инньэ гынан кини олус киэҥ хабааннаах үлэни ыытан бу биһиги көлүөнэбитигэр хаалларбыта олус диэн улахан суолталаах»,-диэн кэпсиир Афанасий Афанасьевич.
Санатан эттэххэ, былырыын Чурапчытааҕы түмэл улууспут баһылыга Степан Саргыдаев быһаччы өйөбүлүнэн национальнай бырайыакка кыттан капитальнай өрөмүөҥҥэ үп көрүллүбүтэ. Онон ититии систиэмэтэ, ис бараана саҥардыллан, тупсарыллан, сылаас, сырдык, ыраас дьиэҕэ этэҥҥэ кыстаан, билигин иккис тыын ылбыттыы үлэ күөстүү оргуйар. Бу ыам ыйын 24 күнүгэр илин эҥэр улуустар түмэллэрин доҕордуу көрсүһүүлэрэ манна Чурапчыга буолаары турар. Ону таһынан араас быыстапкалар буолаллар. Холобур, билигин бэс ыйын 16 күнүгэр диэри улууспут олохтоохторо самодеятельнай худуоһунньук, Чурапчыттан төрүттээх Николай Рязанскай киһи кутун тутар астык хартыыналарынан персональнай быыстапкатын кэлэн көрүөхтэрин сөп. Уһуйаан ииитиллээччилэрэ, үөрэнээччилэр, устудьуоннар, эдэр ыччат бу быыстапканы олус сэргээн көрдүлэр-иһиттилэр. Афанасий Афанасьевич түмэл бүгүҥҥү үлэтин, инники былааннарын маннык билиһиннэрэр: «Кэнники кэмҥэ улуус кэллиэксийэниэрдэрин кытары ыкса үлэни ыытан эрэбит. Хас да быыстапка туран, уопсайа 500-тэн тахса киһи онно сырытта, дьон интэриэһин сүрдээҕин тарта. Уопсайынан түмэлбитигэр дьон кэлэрэ, сылдьара сүрдээҕин эбилиннэ диэн бэлиэтиэххэ наада. Эрдэ казеннай муниципальнай тэрилтэ эбит буоллахпытына билигин бюджетнай муниципальнай тэрилтэ буолбуппут. Онон билиэтинэн түмэлгэ киириини олохтоотубут, тэрилтэҕэ бүддьүөтү таһынан харчы киллэриитин ситиһэ сатыыбыт. Ол киирбит харчынан номнуо араас туһалаах мал ыларга кыһаллабыт. Быйыл Кыайыы 80 сыллаах үбүлүөйүнэн кыайыыны уһансарга төһүү күүс буолбут, аатырбыт ППШ муляһын, өрөбөлүүссүйэ тиэмэтигэр «Маузер» бэстилиэт муляһын эмиэ ыллыбыт. Онон оҕолору, эдэр ыччаты патриотическай тыыҥҥа иитиигэ үлэ ыытыллар, кинилэр музейга кэлэллэрэ элбиэ диэн былаанныыбыт.
Быйыл улууспут дьаһалтата, баһылыкпыт Степан Анатольевич сүүрэн-көтөн кэпсэтэн, СӨ култуураҕа министиэристибэтин салалтата, миниистир Афанасий Ноев быһаччы өйөбүллэринэн техоснащениеҕа субсидия ыллыбыт. Онон икки саала ситэриллиэхтээх, дизайнерскай өттүнэн тупсаҕай витринаттан саҕалаан экспонатынан, араас экспозициянан туолуохтаах. Ол курдук, этнография саалата уонн айылҕаҕа анаммыт саалабыт. Бу айылҕаҕа аналлаах саалабытыгар Чурапчыбыт алаастарын көрдөрүөхпүтүн баҕарабыт. Кэнники кэмҥэ Хонду үрэҕэр археологтар үлэлээн араас экспонаттары булбуттарын, арыйыылары оҥорбуттарын, Сылаҥҥа эмиэ урукку дьыллар улаҕаларыгар олорон ааспыт буойун уҥуоҕун кырамталара көстүбүттэрин улууспут олохтоохторо истибиккит буолуо. Ол экспонаттары эмиэ палеонтология өттүнэн түмэлбитигэр кэлбит дьоҥҥо сотору кэминэн кэпсиир кыахтаныахпыт. Устуоруйабыт саалатыгар аныгылыы тиэхиньикэни туһанан цифровой көмөнөн Чурапчы чулуу үлэһиттэрин сырдатар, кэпсиир былааннаахпыт. Үлэбитигэр кинигэ таһаарыытыгар эмиэ үлэлэһиэхтээхпит. Ол курдук, Хатылытааҕы музейбытын кытары көһөрүллүүгэ аналлаах Герой ийэлэр тустарынан кинигэҕэ үлэлэспиппит. Оттон быйыл «Саҥа олох» эрэдээксийэтигэр сахаттан эмиэ биир тумус туттар киһибит Иван Винокуров туһунан оҕолорго аналлаах кинигэни оҥорторон таһаардыбыт. Маны таһынан улууспутугар баар кыраайы үөрэтээччилэрбит үлэлэрин бюллетень курдук оҥотторон таһаарар былааннаахпыт.
Быйыл саамай улахан сорукпут диэн түмэлбит пуондатын Судаарыстыбаннай федеральнай каталогка киллэриэхтээхпит. Билиҥҥи кэмҥэ 60-ча бырыһыанын киллэрдибит. Манна экспонат аата-суола, туох матырыйаалтан оҥоһуллубута, хайдах туруктааҕа, ким аҕалан туттарбыта, хас сыллааҕа барыта информация быһыытынан киирэр. Бу үлэни түмэлбит тутаах үлэһиттэрэ Людмила Толстоухова, Хатылытааҕы филиалга Григорий Чичигинаров иилииллэр-саҕалыыллар. Уопсайынан үлэһиттэри билиһиннэрэр буоллахха, научнай сотрудникпыт, тэрилтэни өр кэмҥэ салайбыт уопуттаах үлэһит Юрий Толстоухов, экскурсоводтар Василена Мохначевская (билигин оҕо көрөн уоппускаҕа олорор), Саяна Брызгаева, выставочнай-эскпозиционнай үлэһиппит Илья Лазарев, сүрүн хранитель Людмила Толстоухова, тех үлэһиттэр Владимир Дарамаев, Иван Аммосов, кассир-смотритель Надежда Захарова, Хатылыга Марфа Чичигинарова күннэтэ түбүгүрэллэр, айаллар-туталлар. Уолаттар бары уус буоланнар, ону-маны оҥорорго, толкуйдуурга олус үчүгэй, эдэр үлэһиттэр Саяна Семеновна, Илья Ильич цифровизация өттүгэр, телеграм канал, вконтакте пабликка сонуннары таһаарыыга, сырдатыыга эмиэ үлэлэһэллэр, уопсайынан кэлэктиип түмсүүлээх, көхтөөх буолан барытыгар бииргэ ылсарбыт эмиэ элбэҕи биэрэр, үтүө түмүктээх буолар.
Хомойуох иһин, биһиги пуондабыт хараллыыта мөлтөх диэн бэлиэтиэххэ наада, фондохранилищебыт суох. Билэргит курдук, музей экспонаттара үксүн эргэ, кэбирэх матырыйааллаах буолаллар. Дьиҥэр, балары уһун үйэлиир сыалтан анал температурнай режим, уот-күөс барыта тутуһуллуохтаах. Онон инники үлэбитигэр биһиги саамай улахан баҕа санаабыт диэн фондохранилище тутуллуута. Аҥардас бу оройуон киинигэр баар түмэллэр эрэ буолбакка нэһилиэктэргэ үлэлии олорор музейдар эмиэ пуондаларын сөптөөхтүк харайалларыгар, кэлэр көлүөнэ ыччаттарбытыгар хаалларар нэһилиэстибэбит баай буоларыгар бу олус улахан төһүү күүс буолуо этэ».
Дьэ, бу курдук улууспут түмэлин үлэтэ күннэтэ күөстүү оргуйар, үгүс инники былааннардаах. Оройуоҥҥа ыытыллар тэрээһиннэргэ өрүү көхтөөх кыттыыны ылар кэлэктииби ааспыт музей күнүнэн эҕэрдэлиибит уонна үлэлэригэр ситиһиилэри баҕарабыт!
Наталья Сибирякова