Өбүгэлэрбит төрүччүнү олус суолталыыллара. Былыр кырдьаҕастар ыйытар ыйытыылара ким оҕото буоларгын туоһулаһыы буолара. Аҕаттан, эһэттэн таһааран ким-туох киһи буоларгын эндэппэттэрэ. Хас эмэ хаан анараа өттүнээҕи төрдүҥ туох үчүгэйи оҥорбута, туохха сыыспыта, майгыта, быһыыта, чэгиэнэ, иринньэҕэ эйиэхэ бэриллэн сылдьар диэн өйдүүллэрэ.
Мантан сиэттэрэн ыал буолууга, оҕолорун олоҕун оҥороллоругар олус ирдэбиллээхтик сыһыаннаһаллара. Манна уруулуу хаан булкуспатыгар улахан болҕомтону уураллара. Биир удьуор хаан дьон иһигэр уруурҕаһыы тахсар түбэлтэтигэр туох-хайдах быһыы буоларын Мандар Уус бу курдук суруйар: “Аан бастаан Салгын кут аймаһыйыа, Айылгы айгырыа, Уйулгу уйуһуйуо, майгы-сигили алдьаныа, тыл-өс, өй-санаа ситимэ кэһиллиэ”.
Онон удьуор төрүт утумунан уһуйуу, үөрэтии, такайыы биир тутаах хайысхатынан төрүччү буоларын билиниэх тустаахпыт. Хас биирдии киһи төрүччүтүн билэрин, олоххо туһанарын туһугар үлэни күүскэ тэрийиэхтээхпит. Онно сөп түбэһэр көҕү, кыаҕы, усулуобуйаны үөскэтиэхтээхпит. Оччоҕо саха омук чөл куттаах-сүрдээх, олоҕу айар күүстээх кэлэр кэскилэ түстэниэх этэ. Хас биирдии оҕо төрүччүтүн билиэхтээх. Ол билиини тиэрдээччи, биллэн турар, төрөппүтэ буолар. Оҕо төрүччүтүттэн бэйэтин дьоно туох сатабыллаахтарын, айдарыылаахтарын, үчүгэйдээхтэрин билэ улаатыахтаах, онон киэн тутта, кинилэр курдук буола сатыырга иитиллиэхтээх. Ону таһынан дьиэ кэргэн көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн иһэр ытык малын, тэрилин билэрин таһынан, харыстыырга үөрэниэхтээх. Ол — кини киһи быһыытынан иитиллэн тахсарыгар, идэ ыларыгар, дьон ортотугар оннун буларыгар көмөлөһүөхтээх.
Дьэ ол инниттэн, улууспут олохтоохторугар анаан Егор Борисов аатынан Чурапчытааҕы киин бибилэтиэкэ-архыып ааҕар саалатыгар, туспа көмпүүтэр көрүллэн, төрүччүнү оҥосторго анал бырагыраамма туруоруллан үлэлииргэ-хамсыырга анаан бэлэм турар.
“Биһиэхэ өрөспүүбүлүкэбит национальнай бибилэтиэкэтэ “Древо жизни-6” диэн ол аата “Олох маһа” диэн бырагыраамманы, чуолан оҥорооччу Дмитрий Александрович Киркинскэй диэн киһилиин сөбүлэҥ түһэрсэннэр, төрүччүнү оҥостууга босхо өҥөнөн туһаныыны киллэрдилэр. Манна ааҕааччыларбыт кэлэннэр, бырагырааммаҕа киирэннэр бэйэлэрэ 1000 киһиэхэ тиийэ төрдүлэрин толорунуохтарын сөп. Ол инниттэн маҥнай дьоннорун, аймахтарын ааттарын-суолларын, ханна, хас сыллаахха төрөөбүттэрин-өлбүттэрин, хаһан ыал буолбуттарын кытары толору сурунан кэлэннэр уонна ону барытын ыйыллыбыт каартаҕа киллэринэллэр. Холобура, эн дьоҥҥун ситэри билбэт буоллаххына бастаан архыыпка тиийэн хасыһан билэ сатыахтааххын. Дьоннор бу биллэриибитин ааҕан бараннар архыып дааннайа киирэ сылдьарын курдук өйдөөбүттэр этэ, онуоха оннук буолбатах. Бу бырагырааммаҕа киллэрбит дааннайдаргытын кини анаан-минээн, сааһылаан, туруоран биэрэр. Онон төрүччүгүтүн бэйэҕит оҥостоҕут, ол кэнниттэн төрүччүгүт маһа үүнэн тахсыахтаах. Өссө төгүл хатылыыбыт – манна архыып дааннайа суох, бэйэҕит киллэрэҕит. Билиҥҥи бириэмэҕэ биир эрэ күлүүстээх олоробут, ол эбэтэр биир көмпүүтэр үлэлиир. Үлэ бириэмэтинэн сарсыарда 9-18 чааска диэри, нэдиэлэ ханнык баҕарар күнүгэр кэлэннэр үлэлиэхтэрин сөп. Онон төрүччүнү оҥостуу оҕолоргун, аймахтаргын түмэр. Бырагыраамма кэлиҥҥи былааныгар сибээһи оҥорор диэн киирэ сылдьар”, — диэн бибилэтиэкэҕэ отдед сэбиэдиссэйэ Саргылана Флегонтова сиһилии быһааран биэрдэ.
Ааҕар саалаҕа киирбиппитигэр, хата оруобуна архыып-бибилэтиэкэ тутаах үлэһитэ Анна Дьяконова төрүччүтүн оҥосто олорор эбит: “Мин холобура эһэлээх, эбэбин уктум. Кинилэр оҕолорун, сиэннэрин. Кылаабынайа дьоммут ааттарын-суолларын билиэхтээхпит, төрөөбүт-өлбүт чыыһылаларын, омугун, ханна олоро сылдьыбытын, билиҥҥи бириэмэҕэ ханна олохсуйбутун – дьэ ити курдук анал таблицаҕа хас биирдиилэрин толороҕун. Ол кэнниттэн эйиэхэ “дерево” диэни баттаатаххына наһаа үчүгэйдик оҥорон таһаарар эбит. Флешкаҕа укутуохпутун эбэтэр манна ыраас кумааҕыга бэчээттээн таһаарыныахпытын сөп эбит. Туспа дизайнаах эбит, көрдөрөр, быһаарар кыаҕа олус элбэх эбит, биир киһиэхэ хас даҕаны хаартысканы эбиэххэ сөп, аудио, видео кытары эбиэххэ сөп эбит”.
Онон баҕалаах дьон, архыып-бибилэтиэкэ сып-сылаас, ып-ыраас уораҕайыгар тиийэннэр төрүччүлэрин оҥостоллоругар анаан бары усулуобуйа барыта тэриллибит, киэҥ билиилээх бибилэтиэкэ үлэһиттэрэ барытын көрдөрөргө, быһаарарга, көмөлөһөргө өрүү бэлэмнэнэр.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ