Бүгүн Чурапчы бөһүөлэгин иһигэр сүүрэр массыына көстүбэт, уулусса кубус-кураанах, туох барыта иһиллээбит курдук уу-чуумпу. Арай Александр Федотов аатынан успуорт араҕайын иһэ ыһыынан-хаһыынан дуорайан олорор, тустууну сэргээччилэр бука бары саала иһигэр мустубуттар. Атыы-эргиэн дэлэйбит, сэһэн-сэппэл, киирии-тахсыы үксээбит.
Хапсаҕай күрэхтэһиитэ билигин өрөспүүбүлүкэҕэ муҥур чыпчаалга тахсан турар диэтэхпитинэ бука алҕаһаабаппыт ол курдук быйыл олунньуга ыытыллар “Хаҥалас хапсаҕайыгар” бириис пуондата 5 мөлүйүөн солкуобайга тэҥнэстэ, аны туран Чурапчы улууһа хапсаҕайга биир бастыҥ оскуолалаахпытынан, үчүгэй тириэньэрдэрдээх буоларбытынан киэн туттабыт, ол түмүгэр былырыын Таатта улууһугар ыытыллыбыт “Манчаары оонньууларыгар” ыарахан ыйааһыҥҥа Никита Софронов “Аан Дархан” ааты ылан муҥутуур кыайыылааҕынан тахсыбыта. Аны бу тохсунньу ый бүтүүтүгэр ыытыллар Иван Ярыгин бирииһигэр Чурапчы улууһуттан 5 бөҕөспүт көбүөргэ туста тахсыахтара. Онон ити барыта инникигэ кэскиллээх бөҕөстөрдөөхпүтүн туоһулуур, хапсаҕайга олус талааннаах ыччаттар үүнэн иһэллэрин сэргии көрөбүт.
Чурапчы улууһугар успуорт хамсааһынын биир бастыҥ тэрийээччитэ Афанасий Кирикович Софронов бүгүн төрөөбүт күнүгэр сөп түбэһиннэрэн, үтүөкэннээх киһибьит сырдык кэриэһигэр анаммыт, нэһилиэктэр икки ардыларыгар ыытыллар хапсаҕай күрэхтэһиитэ буолла. Уопсайа холбоон 5 бөлөххө арахсан кииристилэр: Хоту сытар нэһилиэктэргэ Арыылаах, Сылаҥ, Кытаанах; Соҕуруу нэһилиэктэргэ Чакыр, Хайахсыт, Хадаар, Хоптоҕо; Арҕаа нэһилиэктэргэ Бахсы, Алаҕар, Мугудай, Төлөй; Илин сытар нэһилиэктэргэ Мырыла, Болугур, Болтоҥо, Одьтулуун, Хатылы уонна Чурапчы нэһилиэгин хамаандалара күөн көрүстүлэр. Манна Айаал Павлов, Пантелеймон Наумов, Анатолий Сивцев, Петр Жегусов, Иван Друзьянов, Григорий Барашков, Юрий Копырин о.д.а. ааттаах-суоллаах тустууктар кыттаннар түһүлгэни өссө киэргэттилэр.
Күрэхтэһии үөрүүлээх арыллыытыгар “Чурапчы улууһун” МО баһылыга Степан Саргыдаев, улуус дьокутаттарын Сэбиэтин бэрэстээтэлэ Яков Оконешников, “Одьулуун нэһилиэгэ” тыа сирин түөлбэтин баһылыга Людмила Ефремова, “Чурапчы улууһа” МО успуорка управлениетын начаалынньыга Дьулустаан Егоров, СӨ хапсаҕайга успуордун маастара, күрэхтэһии сүрүн судьуйата Александр Иванов эҕэрдэ тыллары эттилэр. 2025 сыл түмүгүнэн улахан уонна кыра нэһилиэктэргэ комплекснай ыспартакыйаада кыайыылаахтарыгар анал кубоктары, сэртэпикээттэри туттардылар.
Күрэхтэһии круговойунан, тохтобула, эбиэттээһинэ суох олус тыҥааһыннаахтык барда, хапсаҕай “ыалдьааччылара” сөбүлүүр ыспарсымыаннарыгар, биир дойдулаахтарыгар ыһыынан-хаһыынан күүстэригэр-күүс эбэргэ дылы гыннылар.
Уопсай түмүккэ, “Алаҕар нэһилиэгэ” тыа сирин түөлбэтин баһылыга, билиҥҥи кэмҥэ улууска успуорт хамсааһыныгар улахан сабыдыаллаах Иван Оконешников салалталаах Арҕаа нэһилиэктэр хара маҥнайгыттан олус хомуллан, өйдөөхтүк тустаннар эрэллээхтик 1-кы миэстэни ылары ситистилэр. Үрүҥ көмүс мэтээлгэ кыл мүччү кыра очукуонан хааланнар Чурапчы нэһилиэгин сүүмэрдэммит хамаандата таҕыста уонна 3-с бочуоттаах миэстэҕэ Эриликтэр тигистилэр.
ЫСПЫРААПКА
А.К. Софронов 1928 сыллаахха Одьулуун нэһилиэгэр тохсунньу 24 күнүгэр төрөөбүтэ. 1936 сыллаахха Одьулуун 4 кылаастаах оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. Салгыы аймахтарыгар олорон, Амма 7 кылаастаах оскуолатын 1943 сыллаахха үөрэнэн бүтэрбитэ. Аҕата эрдэ өлөн, ийэтигэр көмөлөһөн, быраатын балыстарын иитиһээри, колхуос ыарахан үлэтигэр улахан дьону кытары сэрии, сут-кураан сылларыгар ыарахан үлэни тэҥҥэ үлэлээбитэ.
Афанасий эдэр сааһыгар колхуоска таһаарыылаахтык үлэлээбит сылларын бэлиэтинэн «1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта элбэҕи этэр.
1946 сыллаахха Чурапчытааҕы педучилищеҕа 1-гы кууруска киирбитэ. Афанасий сүүрүүгэ, хайыһарга, волейболга, илии-атах оонньууларыгар умсугуйан туран дьарыктаммыта. 1948 сыллаахха училище күрэхтэһиитигэр кыттыбыт көрүҥэр барытыгар бастаан, кууруһун бастакы миэстэҕэ таһаарбыта, ону бииргэ үөрэммит табаарыһа Эдуард Кузьмин сөҕөн кэпсиирэ. Бу сыл өрөспүүбүлүкэҕэ киирэн, уолаттарга 800 м бастакы, 1500 м рекорд олохтообута хас да сыл тупсарыллыбакка турбута.
1951 сыллаахха комсомол райкомун сэкирэтээрэ Иван Петрович Васильев рекомендациятынан бастаан, инструкторынан, онтон салгыы оройуон Успуорт кэмитиэтин салайарыгар итэҕэйбиттэрэ. А.К. Софронов үйэтин анаабыт успуордугар Чурапчыны “Ыспартыыбынай” дэппит, успуорт араас көрүҥнэрэ салайарыгар дьулуурдаах, дьону умсугутар айымньылаах үлэтэ маннык саҕаламмыта.
Саха сиригэр биир бастакынан «Колхозник» ДСО Чурапчы оройуонугар тэриллэрин ситиспитэ.
1952 сыллаахха Саха сирин үбүлүөйдээх ыспартакыйаадатыгар хамаанда тэрийэн, Чурапчы ыспарсымыаннара өрөспүүбүлүкэ улахан күрэхтэһиитигэр бастакы улахан сүрэхтэниилэрин ылбыттара. Онно Болтоҥоттон сылдьар 38 саастаах Прасковья Кривошапкина – Кытыгырас Боккуойа 800 м төрдүс миэстэ буолбута. 10 км дистанцияҕа Петр Лукин (Хадаар) иккис миэстэ, бэлисэпиэккэ 50 км дистанцияҕа Болтоҥоттон Алексей Картузов бастакы миэстэни ылан, чурапчыларыгар дьоһуннаах кыайыыны аҕалбыттара.
Итини таба сыаналаан, оччотооҕу өрөспүүбүлүкэ Успуорт кэмитиэтин салайааччыта Николай Николаевич Тарскай быһаччы дьаһалынан Афанасий Кириковиһы Москваҕа Ленин уордьаннаах И. В. Сталин аатынан физкултуура үнүстүүтүгэр ыспартыыбынай салайааччылары бэлэмниир биир сыллаах үрдүкү куурустарыгар үөрэттэрэ ыыппыта.
Саха сирин успуорт эйгэтигэр Николай Николаевич Тарскайы кытта сэргэ үлэлээбит, норуот сүгүрүйүүтүн ылбыт, уос номоҕор киирбит салайааччынан А.К. Софронов буолар. Кинилэр иккиэн биир кэмҥэ өрөспүүбүлүкэтээҕи успуорт салалтатыгар үлэлээбиттэрэ.
Ол курдук, А.К. Софронов 1954 сыл муус устар ыйынааҕы өрөспүүбүлүкэтээҕи Сэбиэт отчуоттуур-быыбардыыр пленумунан “Колхозник” ДСО өрөспүүбүлүкэтээҕи Сэбиэтин брэссэдээтэлинэн быыбардаммыта. Салгыы бу уопсастыба уларытыллан, «Урожай” ыспартыыбынай уопсастыба быһыытынан саҥаттан тэриллэригэр 1956 сыллаахха олунньу 1 күннээҕи пленумҥа Өрөспүүбүлүкэтээҕи Сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн быыбардаммыта. Кини “Урожай” ДСО сэбиэттэрэ тэриллиитин быһаччы салайбыта.
1955 сыллаахха РСФСР Тыа сирин ыспарсымыаннарын ыспартакыйаадатыгар Краснодар куоракка Саха АССР хамаандатын салайан илдьэ сылдьыбыта. Бу ыспартакыйаадаҕа 47 уобалас, 9 өрөспүүбүлүкэ, 4 кыраай – 61 хамаандалара мустан күрэхтэспиттэрэ. Бу –Саха сириттэн Арассыыйа таһымнаах күрэхтэһиигэ успуорт араас көрүҥнэригэр биир бастакы кыттыы буолар.
Онон Афанасий Кирикович Софронов өрөспүүбүлүкэҕэ “Колхозник” Ыспартыыбынай уопсастыба тиһэх бэрэссэдээтэлинэн, саҥа тэриллибит “Урожай” ДСО өрөспүүбүлүкэтээҕи Сэбиэтин бастакы бэрэссэдээтэлин быһыытынан Саха өрөспүүбүлүкэтин успуордун историятыгар киириэхтээх!
Дьиэтээҕи усулуобуйатынан, 1957 сыллаахха атырдьах ыйыттан бэйэтэ көрдөһөн, оройуон ыспартыыбынай уопсастыбаннаһа туруорсан, төрөөбүт Чурапчытыгар төннөн үлэлии тахсыбыта. Бастатан туран, оскуола физруктарын, биирдиилээн энтузиаст ыспарсымыаннары, соҕурууттан кэлбит улуу нуучча уолаттарын, кыргыттарын түмэ тардан, успуорт араас көрүҥнэригэр сиэксийэлэри тэрийбитэ. Билигин баар таҥара дьиэтин успуорт саалата оҥорорго райсэбиэт уурааҕын таһаартарбыта. Оскуолаҕа биир кылааска тустуу маатын тэлгэттэрэн, Д.П. Коркин үлэтин саҕалаабыта. Боксаҕа инженер Спартак Константинов, сибээс тиэхиньиктэрэ Галина Источкина гимнастикаҕа, Владимир Источкин штангаҕа, агроном Егор Николаев фехтованииеҕа, ветбыраас Борис Тытыгынаев остуол тенниһигэр, зоотехник Марк Яковлев ат успуордугар, инженер Борис Полынин волейболга, учууталлар Павел Харитонов хайыһарга, Поликарп Барахсанов чэпчэки атлетикаҕа, нуучча лаптатыгар ыччаттары салайан, дьарыктаан барбыттара.
1958 сыллаахха Саха норуоттарын иккис ыспартакыйаадата успуорт 17 көрүҥэр ыытыллыбыта. Манан сибээстээн, бу улахан күрэхтэһиигэ ситиһиилээтик кыттар туһугар, ыспартыыбынай актыып, оройуон салалтата, тэрилтэ салайааччылара кыттыылаах оройуоҥҥа улахан кэмпириэнсийэ ыытыллыбыта. Кэмпириэнсийэҕэ дакылааты Афанасий Кирикович оҥорбута. Онно кини бары биир сүбэнэн үлэлииргэ, ыспарсымыаннар, салайааччылар биир санааҕа түмсэн, оройуон хамаандата ситиһиилээхтик кыттарыгар кыаҕы үөскэтэргэ тэрээһин үлэ былаанын туруорсубута.
Сыралаах үлэ үтүө түмүктэрдээх буолбута. Ол курдук, Чурапчы оройуонун хамаандата успуорт 5 көрүҥэр бастакы миэстэни ылан, атын көрүҥнэргэ ситиһиилээхтик кыттан, иккис бириистээх миэстэҕэ тахсыбыттара.
Көҥүл тустуу сайдыытыгар Афанасий Кирикович ураты болҕомтотун уурбута. Дмитрий Петрович Коркинныын биир өйүнэн-санаанан, эрдэттэн ырааҕы өтө көрөн үлэлээбиттэрэ. 1957 сыллаахха оройуон бастакы чөмпүйэнээтэ 4 күн устата барбыта. Афанасий Кирикович быһаччы сүүрэн-көтөн, өрөспүүбүлүкэҕэ 3 тустуу маата кэлбититтэн биири Чурапчыга таһаарбыттара. Ити сыл өрөспүүбүлүкэ иккис чөмпүйэнээтигэр Федор Винокуров, Максим Сибиряков, Виктор Кривошапкин тахсыылаахтык тустубуттара.
1958 сыллаахха Саха АССР сүүмэрдэммит хамаандатын эрчиллэр хомуурун Дмитрий Петровичтыын Чурапчыга ыытары ситиспиттэрэ. Салайааччынан Москваттан тириэньэр, успуорт маастара, Анатолий Фролов, көмөлөһөөччү тириэньэрдэринэн Д.П. Коркин, Н.Н. Волков үлэлээбиттэрэ.
Мантан саҕаламмыта – улуу тириэньэр Д.П. Коркин саха тустуутун Арассыыйа, ССРС, аан дойду таһымыгар, Олимпиада үктэлигэр таһаарбыт үлэтэ.
1962 сыллаахха Николай Барашков оҕолорго Арассыыйа «Урожай» түмсүүтүн киин бастакы чөмпүйүөнэ, Станислав Романов иккис буолуулара инники саҕахтары арыйбыттара. 1964 сыллаахха Оренбург куоракка оҕолорго Бүтүн Арассыыйаҕа Николай Сивцев чөмпүйүөн үрдүк аатын ылбыта.
Саха сирин тустуутун биир бастакы сүдү ситиһиитинэн 1965 сыллаахха Махачкала куоракка Вячеслав Карпов оҕолорго ССРС чөмпүйүөнэ үрдүк ааты ылыыта өрөспүүбүлүкэ успуордун историятыгар кыһыл көмүс буукубаларынан суруллубута. Бу ситиһиилэри өссө чиҥэтэн, бэйэбит Чурапчыбыт уолаттара Алексей Ермолаев ыччаттарга, Прокопий Шестаков, Афанасий Матвеев, Семен, Иннокентий Морфуновтар, Семен Макаров, Павел Васильев оҕолорго Сэбиэскэй Сойуус чөмпүйүөннэрэ буолбуттара.
Кыараҕас хоско, соломо мааттарга дьарыктаммыт Чурапчы бастакы көлүөнэ тустууктара тэлбит суолларынан Чурапчы томторуттан аҕыйах ахсааннаах Саха норуотун чулуу уолаттара Роман Дмитриев, Павел Пинигин, Александр Иванов Олимп үрдүкү чыпчаалыгар тахсыбыт өрөгөйдөөх ситиһиилэригэр А.К. Софронов үлэтин түмүгэ баар диэн киэн тутта этэбит.
Бар дьон ытыктабылын ылбыт бастыҥ тэрийээччи үлэтин сүрүн көрдөрүүлэринэн Чурапчы оройуонун хамаандата Саха АССР норуоттарын, Манчаары Баһылай ыспартакыйаадаларыгар ылбыт миэстэлэрэ чуолкайдык көрдөрөллөр. Ол курдук, 1958 сыллаахха иккис, 1960, 1962, 1966 сылларга бастакы, 1967 с. иккис, 1968 с. үһүс, 1970, 1971 сс. бастакы миэстэ буолуталаабыттара. Бу – өрөспүүбүлүкэ ыспартыыбынай статистикатын историятыгар атын оройуоннарга ситиһиллибэтэх көрдөрүү. Хаһан баҕарар ыспарсымыаннар интэриэстэрин, оройуонун чиэһин өрө тутан кэлбитэ.
1961 сыллаахха Афанасий Кирикович кэпсэтиитинэн, райсэбиэт аппараатын үлэһиттэрин, ыспарсымыаннар күүстэринэн ыспартыыбынай саала тутуутугар мас кэртэрбиттэрэ. 1964 сыллаахха комсомол райкомун сэкирэтээрэ Иван Семенович Кузьмин уонна Афанасий Кирикович көҕүлээһиннэринэн, Кыһыл Знамялаах, оркестрдаах акылаат түһэриитэ буолбута. Успуорт саала тутуутун субуотунньугунан, кэлин А. Собакин биригээдэтинэн үлэлээн, 1969 сыллаахха үлэҕэ киллэрбиттэрэ. Бу – оччотооҕуга Саха сиригэр чугаһынан суох успуорт саалата этэ.
Бүгүн биһиги ол кэминээҕи оройуоммут комсомол, райком, райсэбиэт салайааччыларыгар А.К. Софронов үлэтин өйөөбүттэригэр, күүс-көмө буолбуттарыгар барҕа махтал тылларын этэбит.
1971 сыллаахха Баһылай Манчаары бирииһигэр ыытыллар ыспартакыйаадаҕа кыттыахтаах оройуон сүүмэрдэммит хамаандатын бэлэмнэниитин тэрийбитэ. Бу дьонун-сэргэтин кытары бүтэһик күрэхтэһиитэ буоларын иһигэр төһө да билэ сырыттар, күүстээх санаатынан, тулуурунан санаатын булгуруппатаҕа. Күрэхтэһиигэ ыспарысмыаннары кытары тэҥҥэ сылдьан, ыйан-кэрдэн салайсыбыта. Күрэхтэһии үөрүүлээх сабыллыытыгар кыайыылаах Чурапчы хамаандатыгар бастакы миэстэ иһин кубогы туттарыыга доҕотторо Афанасий Кирикович тахсарыгар көрдөспүттэрэ. Өр сылларга бииргэ чурапчыларын чиэһин көмүскээбит доҕотторун, ыспартакыйаада чөмпүйүөннэрин – сүүрүүк Иван Захаровы, тустуук Сидор Попову арыаллатан, А.К. Софронов төрөөбүт Чурапчытыгар бүтэһик ыспартыыбынай кубогын туппута. Ити дьыл күһүнүгэр, балаҕан ыйын 19 күнүгэр олохтон туораабыта.
А.К. Софронов үлэлээбит үлэтэ оройуонугар, өрөспүүбүлүкэҕэ успуорт сайдыытыгар киллэрбит сүҥкэн кылаата үйэлэргэ ааттана туруоҕа. Эдэр ыспарсымыаннарбыт өрөспүүбүлүкэ, Арассыыйа, Аан дойду таһымнаах күрэхтэһиилэргэ оройуоннарын ыспартыыбынай аатын ааттата тураллар.
Чурапчы дьоно-сэргэтэ Афанасий Кирикович аатын үйэтитэллэр. Ол курдук, 2008 сыллаахха, 80 сааһын туоларыгар ахтыы киэһэтэ, ыспартыыбынай күрэхтэһии тэриллибиттэрэ. 2013 сыллаахха 85 сааһыгар кини аатын сүгэр успуорт саалатыгар мемориальнай дуосканы аспыттара.
А.К. Софронов төрөөбүтэ 90 сылын туолуутун улуус ыспартыыбынай уопсастыбаннаһа, успуорт бэтэрээннэрэ, улуус салалтата киэҥ тэрээһиннээхтик бэлиэтээбиттэрэ. Ол курдук, баһылык А.Т. Ноговицын дьаһалынан улууска тэрийэр хамыыһыйа талыллыбыта, улуус Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Я.П. Оконешников бу дьаһаллары быһаччы салайбыта. Кини кэпсэтиитинэн Кытайга А.К. Софронов бронзовай бюһа сакаастаммыта. Тохсунньу 24 күнүгэр “Боотур уус” стадион иннигэр ыҥырыылаах ыалдьыттар, успуорт бэтэрээннэрэ, улуус салалтата кыттыылаах А.К. Софронов бюһун аһыы сиэрэ-туома ыытыллыбыта. Салгыы Чурапчытааҕы физкултуура уонна успуорт үнүстүүтүгэр көрсүһүү, дьаһалта аактабай саалатыгар А.К. Софроновка аналлаах кэмпириэнсийэ, ахтыы киэһэтэ буолбуттара.
Бу ыытыллыбыт дьаһалларга Афанасий Кирикович төрөппүт кыыһа Лена Афанасьевна, сиэннэрэ, аймахтара тэҥҥэ сылдьыһан, көмөлөһөн барбыттара үтүө өйдөбүлү хаалларбыттара. Сиэн балта, оччолорго Ил Түмэн пресс-киинин эппиэттээх үлэһитэ Ньургуйаана Илларионова, аймаҕа Евдокия Окорокова “Саха киэн туттар дьоно” диэн өрөспүүбүлүкэтээҕи сериянан А.К. Софроновка аналлаах кинигэ бэчээттэтэн таһаартарбыттара.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ. Ааптар хаартыскаҕа түһэриитэ