«Үөрэхтээһин — сайдыы бигэ тирэҕэ» Илин Эҥэрдээҕи II форум Чурапчы улууһугар сэтинньи 19-20 күннэригэр алта түһүлгэнэн тиһиктээхтик ыытыллар. Биир сүрүн түһүлгэ төрөөбүт саха тылын эйгэтин кэҥэтэр, сайыннарар сыаллаах «Тыл — омук тыына» былаһаакка Е.А. Борисов аатынан архыып-библиотекаҕа барыта холбоон 40-тан тахса дьону түмтэ. Биэс улуустан (Амма, Таатта, Уус-Алдан, Мэҥэ-Хаҥалас, Чурапчы) баһылыгы социальнай боппуруостарга солбуйааччылар, нэһилиэк баһылыктара, үөрэх салалтатын, Олоҥхо киинин үлэһиттэрэ, үөрэхтээһин эйгэтин педагогтара, уопсастыбанньыктар кыттыыны ыллылар.
«Тыл — омук тыына» түһүлгэни С.К. Макаров аатынан Чурапчы гимназиятын саха тылын, литературатын учуутала Ф.Н. Болдовская салайан ыытта. Барыта 9 дакылааты иһиттибит.
Ф.В. Габышева, Саха өрөспүүбүлүкэтин Наукатын академиятын төрөөбүт тылы чинчийэр, харыстыыр уонна сайыннарар киинин салайааччыта түһүлгэбитин иилээтэ-саҕалаата, дакылаатчыты ситэрэн истэ, хас биирдии этиигэ быһаарыы биэрдэ, суолталаах сүбэ-ама биэртэлээтэ, төһүү күүс буолла. «90-с сыллартан бэрэсидьиэн, салайааччылар тыл эйгэтэ кэҥииригэр, сайдыытыгар болҕомтолорун ууран үлэлээбиттэрэ»,-диэн этэн аһарда. Ил Дархаммыт А.С. Николаев судаарыстыбаннай бырагырааманы өйүүр, билэргит курдук, үп-харчы көрдө, тылы сайыннарыыга үгүс граны олохтоото. Биһиги үлэбит олус киэҥ. Мин санаабар, төрөөбүт тыллары, литэрэтиирэни үөрэтии кэнсиэпсийэтин (2023 с.) саха тыллаах барыта билиэхтээх. Феодосия Васильевна этэринэн, төрөөбүт тылы иҥэрии дьиэ кэргэнтэн саҕаланар. Тыл эйгэтэ баар буолуохтаах. Полилингвальнай үөрэх сайдыахтаах (төрөөбүт тылы сэргэ атын тылы баһылаан, үс тылынан тэҥҥэ сэһэргэһии).
С.А. Саргыдаев, Чурапчы улууһун баһылыга “Тыл – омук тыына” былаһааккаҕа толору үлэлэстэ, Чурапчы улууһугар төрөөбүт тыл эйгэтин, үөрэҕин, сайдыытын туһунан кэпсээтэ. Кини форум кыттыылаахтарыгар маннык этиилэри киллэрдэ: «Кыра оҕолорбутун кытта ситимнээхтик үлэлиэҕиҥ. Тылларыгар кэһиллиилээх оҕолор сыл ахсын элбээн иһэллэрэ киһини толкуйдатар. Бу хайысхаҕа үлэни ыытыахха наада. Иитии бырагырааматыгар болҕомтону ууруоҕуҥ. Уолу уоллуу иитии. Үлэнэн иитии о.д.а.»
Г.Ф. Им, Таатта улууһун саха тылын, литэрэтиирэтин учууталларын методическай холбоһугун солбуйааччыта, “Алампа түөлбэтэ – төрөөбүт тылы сайыннарыыга олук” бырайыагы билиһиннэрдэ. Хас биирдии оскуола төрөөбүт тылга хайаатар да бырайыактаах буолуохтаах. Тылы сайыннарар анал лааҕырдар баар буолуохтаахтар, холобур, Тааттаҕа сыл устата ыытыллар туристическай маршруттар бааллар.
В.К. Ефимова, Э.К. Пекарскай аатынан Игидэй орто оскуолатын учуутала сүүрбэччэ сыл ситиһиилээхтик үлэлэтэр “Куолу” бырайыак туһунан сэһэргээтэ.
Д.Д. Попов, Олоҥхо киинин салайааччыта, «Болтоҥо – улуу дойду. Түөрт народнай суруйааччылаах дойдуга историческай-литературнай комплекс тутуллара буоллар (бырайыага баар), дьэ, улахан хамсааһын тахсыа этэ»,-диэн санаатын үллэһиннэ.
В.Р. Скрябин, Н.Д. Субуруускай аатынан Болтоҥо орто оскуолатын дириэктэрэ: «“Ийэ тыл кыһата” бырагырааманан үлэлии олоробут. Үлэнэн иитиини тэрийиэххэ наада. Арыылаах сиригэр сайылык тэрийии холобура баар. Илиинэн оттууллар. “Оҕолору сахалыы тыыннаары, оҕолорбун иитээри, маннык үлэлиибит-хамсыыбыт, оччоҕо эрэ тылбыт умнуллубат. Ким айылҕаҕа сылдьар, ол сахалыы тыыннанар”, — диэбитэ К.Н. Демьянов. Онон оҕолору айылҕаҕа таһааран сайыннарыаҕыҥ.»,-диэтэ.
Н.В. Бурцева, Уус-Алдан Мүрүтээҕи “Уолан” гимназия учуутала, Уус-Алдан учууталларын методическай холбоһугун салайааччыта, филологическай наука кандидата “Ааҕыынан ийэ тыл эйгэтин иҥэрии” бырайыагы кэпсээтэ. Кини этэринэн, кинигэни ааҕыы, сахалыы ойуулуктары кытта билсии – оҕо ийэтин иһигэр сылдьыаҕыттан саҕаланыахтаах. Ааҕыыны сайыннарыыга учууталлар, библиотека үлэһиттэрэ холбоһон үлэлээтэхтэринэ, түмүктээх буолар.
О.В. Лукина, Амма улууһун Е. А. Шишигин аатынан Сатаҕай орто оскуолатын дириэктэрэ “Оскуолаҕа төрүччүнү үөрэтии” үлэни билиһиннэрдэ. Сатаҕай нэһилиэгин төрүччүтүн тиһиктээхтик үөрэтэн, кинигэ оҥорон таһаарбыттар. Бу уопуту бары туһаныахпытын сөп.
С.Ф. Шестакова, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Төҥүлүтээҕи “Олимпионик” оҕону сайыннарар киин сүрүннүүр иитээччитэ: «Оҕо уус-уран, музыкальнай нэһилиэстибэтин, култууратын, сиэрин-туомун төрөөбүт тылынан иҥэрии ордук көдьүүстээх дии саныыбыт. Ол тиһигэ — “Нуучча биллиилээх худуоһунньуктарын айымньыларын оҕоҕо билиһиннэрии” методическай ыйынньыктаах, аныгы ирдэбилгэ сөп түбэһэр, кюар-кодтаах үөрэх босуобуйатын оҥорон таһаардыбыт. Бу маннык хабааннаах босуобуйалар тахсан иһиэхтээхтэр»,-диэн санаатын эттэ.
И.Д. Захарова, “Туллукчаан” оҕону сайыннарар киин этнопедагога
сахалыы сиэри-туому, култуураны күн аайы туттуллар тыллары талан ылан, тылдьыт оҥорууга ылсыахха сөбүн эттэ. Уһуйаан, алын кылаас, орто оскуола оҕолоругар туһаайан, холобур, уон тылтан саҕалаан, эбиллэн иһиэн сөп.
А.Н. Кузьмина, Д.П. Коркин аатынан Чурапчытааҕы спортивнай олимпийскай эрэллэри бэлэмниир интернат-оскуола саха тылын, литэрэтиирэтин учуутала “Көтүөххэ үрдүккэ хотойдуу” уоланнар ааҕыыларын быйыл сүүрбэһис төгүлүн ыытыахтаах. Бу бырайыак салгыы сайдар хайысхата элбэх. Холобур, бырайыак ааптара Акулина Николаевна Илин эҥэр улуустарынан сыл ахсын уларыта сылдьан, «Уоланнар ааҕыыларын» ыытар былааннаах. 2025 с. Тааттаҕа ыытыаҕыҥ, диэн санаатын үллэстэр. Онтон – Мэҥэ-Хаҥаласка. Уонна биир ураты бырайыак – “Эр Хаан” дьиэ кэргэнинэн уус-уран ааҕыы. Ол эбэтэр үс-түөрт көлүөнэ кыттар: хос эһэ, эһэ, аҕа, оҕо – барыта эр дьон.
С.Н. Гоголева, С.К. Макаров аатынан Чурапчы гимназиятын учууталын этиитэ: «Илин Эҥэр улуустарыгар тыл сүбэтэ тэриллиэхтээх. 2017 сыллаахха саха тылын учууталларын сийиэһин биир түмүгэ – хас биирдии улууска Тыл сэбиэтин үлэлэтии. Бу үгүс улууска (илин эҥэргэ) тэриллэ илик эбит. Онон Тыл сүбэтин тэрийиэҕиҥ, саха тыла – судаарыстыбаннай тыл. Итини таһынан федеральнай бырагыраама уларыйан, алын кылаастарга саха тылын уруога 4 эбит буоллаҕына, билигин 1 эрэ чаас буолла. Оскуолаҕа барбыт оҕо биир уруогу үөрэттэҕинэ, глобализацияҕа, биллэн турар, баһыйтарар. Онон саха тылын үөрэтэр эбии үөрэх, киин, эбэтэр чааһынай тэрилтэлэр баар буолаллара эбитэ буоллар, сонун ньыма буолуо этэ».
“Тыл – омук тыына” былаһаакка бастакы күнэ түмүктэннэ. Иккис күнүгэр бу дакылааттарга, этиилэргэ олоҕуран, 2030 с. диэри төрөөбүт тылы сайыннарар бырагыраама суруллуоҕа.
Сардаана Гоголева