60-70-с сыллардаахха, улууспутугар дуобат оонньуутун олус маассабайдык сайдыбатаҕын да иһин, син биирдиилээн дьон дуобатынан умсугуйан туран оонньууллара.
Ол курдук ити кэмнэргэ Андрей Николаевич Никитин (Чуолҕан) диэн кырдьаҕас баара. Андрей Николаевич дуобатын кыбына сылдьан оонньуурун туһунан дьон билиҥҥээҥи диэри истиҥник ахтар. Кинини кытта биирдэ эмэтэ оонньууругар көрдөстөхтөрүнэ хаһан даҕаны аккаастаммата үһү уонна оонньоон кыайан баран: “Дьэ, доҕоор, дьарыктаннаххына син оонньууһуккун”, — диэн утарылаһааччытын хайаан даҕаны үөрдэр эбит.
Андрей Никитин 1953 сыллаахха өрөспүүбүлүкэҕэ үһүс бириистээх миэстэҕэ тахсан истиэнэ5э ыйанар чаһынан уонна көстүүмүнэн бириэмийэлэнэн турар. Онон даҕаны сылыктаатахха, оччотооҕу кэмҥэ балайда тахсыылаахтык оонньуу сылдьыбыт эбит. Биирдэ Москубаттан гроссмейстер Виндерман кэлэн дуобаты пропагандалаан оройуон киинигэр уонна нэһилиэктэринэн кэрийэ сылдьан сеанс биэрбитигэр, Өндөрөй оҕонньор эккирэтэ сылдьан нэһилиэктэргэ тахсыталаан оонньотолоон балайда ситиһиилээхтик киирсибит. Көр, оннук кыһыйан-абаран туран киирсэр эбит.
Ол кэнниттэн оройуоҥҥа бастыыр иһин күрэхтэһиилэр үгэскэ кубулуйан сылын аайы ыытыллар буолбуттара. Оройуон маҥнайгы чөмпүйүөннэринэн Е.Е. Сивцев (1967), Ф.А. Константинов (1971), Е.М. Монастырев (1973) уо.д.а. буолбуттара.
1968 сыл сайыныгар, Уйбаан Пинигин дойдутугар сынньана кэлэ сылдьан биир киэһэ Чуолҕан кырдьаҕаска тиийбит. Тиит күлүгэр олорон эрэ оннук-маннык ыаһайа суох оонньоон барбыттар. Биэстэ хааста оонньооннор күттүөннээх кыайыыны хайа-хайалара даҕаны ылбатах. Баартыйа бүппүтүн кэнниттэн, Пинигин теорияны быһааран истэҕинэ, оҕонньор: “Кистэлэҥнэргин барытын ыһа-тоҕо сылдьар буоллаххына, бэйэҥ хайдах оонньуугунуй”, – диэн кытаанахтык көрөн кэбиспит. “Эдэр киһиэхэ, кытаанах илиилээх буолсугун. Били соҕуруу баар оҕолору эрчийэр, ол аата эн буоллаҕын дии? Дьэ кытаат, Чурапчыларын аатын түһэн биэрбэттэрин курдук дьаһай!”, — диэт Чуолҕан, Уйбааны олбуортан тахсыар диэри соҥуора көрөн хаалбыта. Өндөрөй кырдьаҕас көнө сүрүннээҕэ, атын үөлээннээхтэрин курдук дьээбэ-хообо тыла-өһө суоҕа, олох кытаанах миккиирдэрин туораабыт киһи буолара биллэ сылдьара. Чуолҕан төрөппүт уола, худфонда үлэһитэ Игнатий Андреевич Никитин бэйэтин кэмигэр Хайахсыт үлэһит дьонун мэтириэттэрин уруһуйдаан үйэтиппит киһинэн биллэр. Ол хартыыналар кэккэлэригэр сут-кураан кэмигэр, хоту көспөтөх холкуоска бэрэстээтэлинэн үлэлээбит, үгүс киһини өлүүттэн өрүһүйбүт Андрей Николаевич Никитин-Чуолҕан мэтириэтин, аатырбыт худуоһунньук Семен Лаврентьевич Александров таһыччы маастарыстыбалаахтык оҥорбута ыйанан турара. Ол эрэн Хайахсыт кулууба уокка былдьаныытыгар ити хартыыналар бүтүннүү ойуччу уокка былдьаммыттар.
Оҕонньор сэттэ уонун ааһан баран, Москубаттан сеанс биэрэ кэлэ сылдьыбыт Н.М. Курносовы кыайан кэбиһэн дьону улаханнык соһуппуттааҕа.
Кини төрөппүт оҕолоро эмиэ бэйэтин курдук көнө сүрүннээх, дьоҕурдаах дьон үөскээннэр, элбэх оҕолонон-урууланан Чуолҕан дьоһуннаах аатын үйэтиппиттэрэ. Ытык кырдьаҕас кыра кыыһа Мария Андреевна, эдэригэр норуодунай тыйаатыр талааннаах артыыһа, сахатын тылын, оһуор-дьарҕаа дэгэттэригэр дириҥник куоһаммыт таһаарыылаах суруйааччы, билигин даҕаны Чурапчытын дьоһун дьонун үйэтитиигэ илиитин араарбакка дьулуурдаахтык үлэлии-хамсыы сылдьар биир тумус туттар киһибит. Андрей Николаевич суох буолбутун кэннэ, кини аатын үйэтитэр туһуттан, оройуоҥҥа дуобакка Чуолҕан аатыгар мемориаллар биэс төгүллээн ыытыллыбыттара. Саамай бүтэһик бирииһэ 2011 сыллаахха бэс ыйыгар ыытыллыбыта.
Чурапчы улууһугар, норуот тапталлаах оонньуутугар кубулуйбут, нуучча дуобата силигилии сайдыытыгар бигэ тирэх буолбут уһулуччу өҥөлөөх Андрей Николаевич Никитин-Чуолҕан дьоһуннаах аатын махталлаах Чурапчыта умнубат!
Манна даҕатан аҕыннахха, оройуоҥҥа дуобат сайдыытыыгар сыратын-харатын биэрбит киһинэн С.И. Жирковы эмиэ ааттыахха сөп. Кини суруйсан оонньуунан дьарыктанан оччотооҕу кэмҥэ маастарга хандьыдаат нуорматын аан маҥнайгынан толорбута уонна Саха АССР үтүөлээх тириэньэрин бочуоттаах аатын ылбыта. Кини үөрэппит-ииппит оҕолоро өрөпсүүбүлүкэҕэ, Арассыыйа, Сойуус таһымыгар тиийэ тахсыталыы сылдьыбыттара, элбэх маастарга хандьыдааттары иитэлээбитэ. С.И. Жирков оройуон 1972 сыллааҕа чөмпүйүөнүн үрдүк аатын ылбыта.
Ол кэнниттэн оройуоҥҥа, өрөспүүбүлүкэҕэ биир күүстээх дуобатчыт, маастарга хандьыдаат Михаил Николаев үүнэн тахсыбыта. Кини оройуоҥҥа 6 төгүл, өрөспүүбүлүкэҕэ хас да төгүл чөмпүйүөннээн турардаах. Михаил Николаев чахчы талааннаах, чаҕылхайдык, маастар таһымыгар оонньуур кыахтаах дуобатчыт олохтон эрдэ туораабытын бары билинэллэр.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ