Бүгүн о.э. алтыньы 7 күнүгэр, “Айылгы” оройуоннааҕы НАДь-гэр “Чурапчы улууһа” МТ баһылыга Степан Анатольевич Саргыдаев анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар, кинилэр дьиэ кэргэттэригэр Чурапчы улууһуттан көмөнү оҥоруу бүгүҥҥү туругун уонна инники соруктарын туһунан улахан дакылаатын иһиттибит.
2022 сыл балаҕан ыйын 21 күнүттэн дойдубут Бэрэсидьиэнэ Владимир Владимирович Путин анал байыаннай дьайыыга быстах хомууру биллэрбитэ. Аҕа дойду Улуу сэриитин кэнниттэн биһиги үйэбитигэр аан бастакытын байыаннай мобилизация диэн биллэриллэн, барыбытын аймаабыта. “Анал байыаннай дьайыы диэн тугуй? Туохтан саҕаламмытай? Тоҕо бу киирсиилэргэ биһиги кыттыгастаахпытый? Биһиги биир дойдулаахтарбыт кыттыахтаахтарый? — диэн ыйытыктар дьону-сэргэни улаханнык долгуппуттара.
2014 сылтан Украина Россияны утары фашизмы өрө тутан нацисткай быһыыны-майгыны олохтообута. Төһө эмэтэ Россия эйэлээх суолунан бу утары турсууну быһаара сатаабытын үрдүнэн, арҕааҥы дойдулар бу сыллар усталарыгар Украинаны, Россияны утары турар территорияҕа кубулуттулар. Саха Сирэ — Россия биир саамай улахан региона, быстыспат сорҕото буоларынан дойдубут, Бэрэсидьиэммит Владимир Путин биллэрбит анал байыаннай дьайыытыгар Саха уолаттара, ол иһигэр чурапчылар хабыллан Украина территориятыгар барыы саҕаламмыта. Модун Россия кыайыытын иһин биһиги биир дойдулаахтарбыт анал байыаннай дьайыыга кыттыһан барбыттара. Күн-бүгүн Саха сириттэн 9 Россия Геройа диэн үрдүк ааттаах байыас баар буолла. Бу –уруккуттан даҕаны Саха уолаттара саалаахтан самныбат хорсун, кыраҕы харахтаах, сымса, мындыр, айылҕаттан сатабыллаах саллаат буолалларын туоһулуур.
Байыаннай дьайыы саҕаланыаҕыттан улуус дьаһалтатахомуурга хабыллан уонна контракт баттаһан барбыт биир дойдулаахтарбытыгар, кинилэр дьиэ кэргэттэригэркөмөнү оҥорууну тэрийэн саҕалаабыта. Ол курдук, хамыыһыйалар тэриллэннэр, балаһыанньалар оҥоһулланнар, резервнэй фонда балаһыанньатыгар уларытыылар киллэриллэннэр биир кэмнээх материальнай көмөлөр, коммунальнай өҥөнү төлүүллэригэр харчынан көмө, улуус иһигэр араас көрүҥнээх чэпчэтиилэринэн туһаналларыгар анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕын дьиэ кэргэнин дастабырыанньатын биэрии саҕаламмыта. Маны сэргэ 2023 сыллаахха гуманитарнай көмөнү тиэрдиигэ улуус дьонун аатыттан өйөбүл оҥорор сыаллаах “Чурапчы сайдыыта” диэн фонда арыллыбыта. Бу фондаҕа эһиги-улууспут нэһилиэктэрин дьаһалталара, олохтоохторо, тэрилтэлэр, урбаанньыттар, общественнай түмсүүлэр, Дьокуускай куоракка олорор Чурапчыттан төрүттээх биир дойдулаахтарбыт, биирдиилээн дьон ким туох кыахтааҕынан, хаста даҕаны биир күннээх хамнастаргытын, харчынан көмөнү ыытан кэллигит. Ону сэргэ гуманитарнай көмөнү хомуйан, илиигит сылааһынан иистэнэн, оҥорон, астаан, түмсүү күүһүн көрдөрө сылдьаҕыт. Онон байыаннай дьайыыга сылдьар уолаттарбыт даҕаны, биһиги – көмөнү тиэрдиини сүрүннүүр улуус салалтата даҕаны,үрдүктүк киэн туттабыт уонна хас биирдиигитигэр сиртэн халлааҥҥа диэри улахан махталлаахпыт. Бүгүн эһиэхэ фонданан хомуллубут уонна бюджеттан көрүллүбүт үп чопчу туохха, төһө сууммалаах бардай диэн сырдатар, биир өттүнэн, отчуоттуур сыаллаах муһуннубут.
Сыыппыраларга тохтоотоххо, 2022 сылтан 2024 сыл балаҕан ыйын 30 күнүгэр диэри анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар уонна кинилэр дьиэ кэргэттэригэр Фондаттан уонна улуус бюджетыттан барыта холбоон 44 115 762,87 сууммалаах көмө оҥоһулунна. Ол иһиттэн 2022-2024 сылларга “Чурапчы сайдыыта” фонданан18 369 385,06, улуус бюджетыттануопсайа 25 746 377,81 солкуобайдаах көмө оҥоһулунна.
2023-2024 сылларга Фондаҕа:
- улуус нэһилиэктэрэ барыта холбоон 1 613 513,84 биэрбиттэр,
- улуус муниципальнай тэрилтэлэрэ9 743 917,55;
- республикатааҕы уонна федеральнай тэрилтэлэр –1 955 188,13;
- хаһаайыстыбаннай тэрилтэлэрбит (ХЭТ, АО, ПО) –793 072,28;
- Бааннар, урбаанньыттар, бааһынай хаһаайыстыбалар, биирдиилээн дьон — 1 031 666,39;
- Спонсордар, республика бөдөҥ тэрилтэлэрэ — 1 233 217,00;
- Ыһыах кэмигэр лотерея оонньотуутуттан киирбит үп — 1 000 000,00;
- уонна аһымал кэнсиэрдэртэн884 480,40киирбит.
Фондаттан уонна улуус бюджетыттан 2022-2024 сылларгаманнык көрүҥ көмөлөр оҥоһулуннулар:
- Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар уонна кинилэр дьиэ кэргэттэригэрбарыта холбоон 20 752 992,19солкуобайдаах материальнай көмө оҥоһулунна. Ол иһигэр киирэр: коммунальнай өҥө ыйдааҕы төлөбүрэ, бааһырбыт, эмсэҕэлээбит уолаттарга харчынан көмө, айан төлөбүрүн ороскуота, дьиэ өрөмүөнэ, дьиэ кэргэттэргэ теплицалары ылан биэрии, олохтон туораабыттары тиһэх суолга атаарыы сиэригэр, о.д.а.
- Байыаннай дьайыыга кытта сылдьар биир дойдулаахтарбытыгар 20 807 770,68солкуобайдаах гуманитарнай көмө тиэрдилиннэ.
- 2023 сыллаахха 1 555 000,00 солкуобайдаах көмө региональнай уонна федеральнай Фондаларга ыытыллыбыта.
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин муниципальнай тэриллиилэрин холбоһугун аатыттан анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар көмөнү оҥорууга 1 000 000 солк. ыытыллыбыта.
Улуус делегацията анал байыаннай дьайыы саҕаланыаҕыттан гуманитарнай көмөнү илдьэр командировкаҕа барыта 10-на баран кэллэ, уолаттарбытыгар барыта холбоон 15 тонна кээмэйдээх гуманитарнай көмөнү тиэртибит.
Ол иһигэр, үөһэ ыйыллыбытын курдук, гуманитарнай көмөҕө 3 массыынаны: 2 “Ниваны” атыылаһан уонна 1 “УАЗ” массыынаны улуустааҕы ветеринарнай управление тэрилтэтэ көмө быһыытынан туттарбыта, мотоцикллары, дроннары, антидроннары, тепловизионнай прицеллары, сахалыы быһахтары, күннээҕи туттар малы-салы, эми-тому, биһиги кэрэ аҥардарбыт, общественнай түмсүүлэр иилээн-саҕалаан тэрийэннэр, улууспут олохтоохторун илиилэрин сылааһынан тигиллибит таҥаһы-сабы, кистиир сеткалары, таҥас комплектарын, харысхаллары, блиндажнай чүмэчилэри, оҕолорбутуттан саллаакка суруктары, «Чурапчы» ТХПК бородууксуйатыттан уонна нэһилиэктэр, тэрилтэлэр астаабыт дойдуларын сибиэһэй собото, этэ-аһатиийэн уолаттарбыт үөрүүлэрэ, махталлара улахан.
Күн-бүгүн анал байыаннай дьайыы дьиэ кэргэттэригэр 304 киһиэхэ дастабырыанньа биэрэммит кинилэр улуус иһигэр араас көрүҥнээх чэпчэтиилэринэн, көмөлөрүнэн туһаналлар:улуус ыытар култуурнай тэрээһиннэригэр, оҕолор киинэ театрыгар босхо сылдьаллар, баанньыкка босхо, сылга биирдэ “Чурапчы-Дьокуускай-Чурапчы” такси төлөбүрүн толору төннөрөллөр, улуус иһигэр социальнай транспорынан босхо айанныыллар,ыйга биирдэ “Чурапчы-Дьокуускай-Чурапчы” автобуһунан айан төлөбүрүн аҥарын төннөрөллөр, анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын оҕолоро улуус уһуйааннарыгар уочарата суох киирэллэр, оҕо бырааһыгар, балыыһаҕа дьахтар консультациятыгар уочарата суох көрдөрөллөр.
Ону таһынан байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын оҕолоро оскуолаҕа босхо аһыыллар, уһуйааннарга родвзностан босхолоноллор, үөрэнээччилэр сайыҥҥы сынньалаҥынан хааччыллаллар уонна республика таһыгар лааҕырга барар буоллахтарына, айаннарын ороскуота төлөнөр. Маны сэргэ дьиэ кэргэттэрбитигэр, оҕолорбутугар тиһигин быспакка араас хабааннаах акциялар тэриллэллэр. Саҥа дьылга бэлэхтэри туттарыы, саас дьиэ кэргэттэрбитигэр кустары түҥэтэн байанай бэлэҕиттэн күндүлээһин, күһүн оскуолаҕа тэрийиикурдук өйөбүллэр умнуллубаттар.
Байыаннай дьайыы дьиэ кэргэттэрин күөх төлөҥҥө уонна киин ититиигэ холбооһун биир баһылыыр сорук буолар. Улуус үрдүнэн анал байыаннай дьайыы дьиэ кэргэттэрэгааска 15 ыал, киин ититиигэ 5 ыал холбоммуттара, 3 ыал холбоноору үлэ бара турар.
Билигин байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар Чурапчы нэһилиэгин дьаһалтатын кытта икки түөлбэҕэ “Молодежнай” уонна “Кыттайбан” оройуоннарыгар анал кварталлары олохтооммут онно сир учаастактарын (барыта 170-нча) биэриини тэрийиигэ үлэ ыыта сылдьабыт.
Биир дойдулаахтарбытыгар инникитин даҕаны көмөнү, өйөбүлү оҥорууга соруктар, былааннар элбэхтэр. Чурапчы улууһуттан СВО территориятыгар бэйэбит уолбут Прокопий Павлович Максимов көмөнү сүрүннээн быйылгыттан үлэлии-хамсыы сылдьар. Билигин уоппуска кэннэ үлэтин салҕыы барыахтаах. Волонтербут анараа миэстэтигэр үлэлиир усулуобуйатын тэрийиигэ үлэ ыытар былааннаахпыт. Ол курдук, өрөспүүбүлүкэ улуустара кыттыһаммыт, байыаннай дьайыы территориятыгар турар сиригэр база тэрийэргэ, онно сөптөөх дьиэ арендалыыргадиэн сүбэлэстибит. Ону сэргэ территория иһигэр барарга-кэлэргэ, биллэн турар, уустуктардааҕынан, массыына ылар былааннаахпыт. Бу былааннар туолалларыгар, киирсиигэ сылдьар уолаттарбытын бары өттүнэн өйүүр, көмөлөһөр сыаллаах үлэбитигэр эһиги туора турбакка түмсүү күүһүн көрдөрүөххүт диэн эрэнэбит.
Түмүкпэр манна мустан олорор киһиэхэ хас биирдиигитигэр өссө төгүл улахан махталбын биллэрэбин. Этии киирдэҕинэ бастакынан утары баран көмөнү тэрийэр нэһилиэк баһылыктарыгар, улууспут бары тэрилтэлэригэр, түбүгү көрсөн ис дууһаларыттан акцияларга кыттыһар далбар хотуттарбытыгар – кэрэ аҥардарбытыгар, общественнай түмсүүлэргэ, байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын дьиэ кэргэттэригэр, гуманитарнай көмөнү тиэрдиигэ улахан өйөбүл, көмө буолар биир дойдулаахтарбытыгар Светлана, Владислав Диодоровтарга-Лаврентьевтарга, Дмитрий Николаевич Поисеев салалталаах Чурапчы улууһун түмсүүтүгэр, Чурапчыттан төрүттээх бас-көс салайааччыларбытыгар. Мэлдьи үөрүүлээх даҕаны, маннык уустук даҕаны кэмнэргэ дойдугут, биир дойдулаахтаргыт туһугар бииргэ тутуһан, куруук түмсүүлээх буолуоҕуҥ.
Уолаттарбыт этэҥҥэ сылдьан кэллиннэр, хас биирдиибит сырдык ырата Кыайыыны чугаһаттын! Чурапчы күүһэ – түмсүүгэ! – диэн тылларынан Степан Анатольевич түмүктээтэ.
Салгыы тылы Аҕа дойдуну көмүскээччилэр дьиэ кэргэттэрин Саха сиринээҕи отделениетын салайааччыта Светлана Лаврентьева-Диодорова, прапорщик Семен Пахомов,
“Аҕа дойдуну көмүскээччилэр” Чурапчытааҕы фонда координатора Сергей Атласов, сылы быһа анал байыаннай дьайыыга медигынан сулууспалаабыт Одьулуунтан төрүттээх Анна Сорокоумова, Сылаҥтан төрүттээх Лена Макарова, анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын ааттарыттан,
бойобуой дьайыы бэтэрээнэ Семен Павлов санааларын үллэһиниллилэр, олохтоохтору туора турбакка уолаттарга күүс-көмө буолалларыгар ыҥырдылар.
Аһаҕас микрофоҥҥа анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕа Анатолий Манасытов улуус салататыгар дириҥ махталын биллэрдэ,
нэһилиэк баһылыктарын аатыттан Людмила Ефремова, анал байыаннай дьайыы буола тура сиригэр хайдах баран кэлбитин туһунан кылгастык сырдатта итиэннэ инникитин анараа тиийэр дьоҥҥо түһэллэригэр анаан дьиэнэн-уотунан, тиэхэньикэнэн хааччыллалларыгар этии киллэрдэ.
Үс өлүүнү туораабыт Чурапчы хаһан даҕаны туохтан даҕаны туора, туспа турбатаҕа, улууспут салататын итиэннэ бэйэбит тус уолаттарбытын санаан туран кыахпыт төһө баарынан, арааһынай куолуну, куһаҕан ис хоһоонноох информациялары истибэккэбит, бука бары биир киһи курдук турунаммыт үлэлиэххэйин-хамныаххайын! Түмсүөххэйиҥ! Тыылга сылдьар дьоннор кыттаһаммыт хамсаныаххайыҥ!
Сэмэн Жендринскэй. Ааптар хаартыскаҕа түһэриитэ