Бэҕэһээ, кыс хаары уруйдуу Иван Кандинскай аатынан“Айыллаан” култуура киинин тыйаатырыттан, мин көрдөхпүнэ, хаарынан бырахса, сырсыакалаһа оҕолор мэниктии иһэллэрэ. Чугаһаан, бэттэх кэлиилэрин саҕана учууталлара Антон Фомин бэргэһэтин хаарын тэбэнэ-тэбэнэ, эйэҕэстик мичээрдээбитинэн, тоҥмут кыһыл илиилэрин утары уунан дорооболоһор.
Бу, Улуу тириэньэр Чурапчытааҕы республиканскай ыспартыыбынай олимпийскэй эрэллэри бэлэмниир орто оскуола-интэринээт 7 “б” кылааһын кэлэктиибэ, кылаас салайааччыларын кытары “Өрөгөй” киинэни көрбүттэр. Түгэнинэн туһанан оҕолор таптыыр учууталларыттан Антон Сидоровичтан киинэ туһунан тус санаатын туоһуластым.
“Бу иннинэ Олимпиецтар тустарынан “Сурэхпэр доҕотторум бука бары” киинэ уhуллубута, “Андаҕар» испэктээк Саха тыйаатырын сценатыгар туруоруллубута турбута. Онтон “Триумф” киинэ кинилэртэн туох уратылааҕый? Туох сананы киллэрдэй? диэҕиҥ баҕар.
Бастакытынан — сценарий. Санаан көр, икки чаас иhигэр Саха сирин тустуутун туhунан олус элбэх суолталаах тугэннэр, дьон дьылҕалара көстөллөр. Ол да иһин буолуо, киинэ саҕаланыаҕыттан түмүктэниэр диэри ситимнээх, барытын холбуур сюжеттаах дии санаатым. Маннык элбэх түгэни көрөн, тус бэйэм олус элбэҕи атын өттүттэн көрдүм, элбэх ыйытыыга хоруйу буллум.
Иккиhинэн – киинэ уһуллуута. Операторскай үлэни киhи хайҕыыр эрэ кыахтаах. Саҥа технологиялар туһаныллыбыттар, үчүгэй аппаратура баара, профессионаллар үлэлээбиттэрэ тута харахха быраҕыллар. Ол кэминээҕи таҥас-сап, туттар мал-сал, элбэх сөптөөх локацияны туттуу 1970-с сыллардааҕы кэмнэргэ киhини илдьэр курдуктар. Бэйэм кылааhым уолаттара киинэ дьоруойдара бэркэ итэҕэтиилээхтик тусталларын, ону оператордар сөптөөхтүк устубуттарын бэлиэтии көрдүлэр.
Үсүһүнэн — киинэ уобарастара. Киинэ устата Дмитрий Петрович Коркин, Павел Пинигин, Николай Захаров уонна Александр Иванов уобарастарын кылгас кэм иhигэр бэрт дириҥник арыйбыттар. Дмитрий Петрович уонна Николай Захаров бэйэ икки ардыларыгар төрөппүт оҕотугар сыhыаннаhарын курдук истиҥ хартыынаны бэрт итэҕэтиилээхтик, киhи дууhатын таарыйардыы уһулбуттар. Ону тэҥэ Дмитрий Петрович тапталын, олоҕун аргыhын Александра Семеновнаны бэрт элбэх сценаҕа устубуттара улахан суолталаах диэн саныыбын. Биллэн туран, хас биирдии ситиhиилээх эр киhи кэннигэр кинини өйүүр-өйдүүр дьиэ кэргэнэ баар. Дьиҥ олоххо Александра Семёновна, Дмитрий Петровичка хайдахтаах курдук ыарахан ыарыыны кытта охсуhар кэмигэр киниэхэ бигэ тирэх буолбутун бары бэркэ билэбит. Ону режиссер киинэҕэ көрдөрбүтэ олус үчүгэй. Төрдүһүнэн — второстепеннай персонажтар. Хас биирдии артыыс оонньуута киhини олус итэҕэтэр, хас биирдии уобарас бэйэтэ туох эрэ сыаллаах-соруктаах, киинэ хаамыытыгар бэйэтин оруолун оонньуур. Бу манна режиссер Лукачевскай хас биирдии артыыhы кытта ыкса үлэлэспитэ, ким-тугу хайдах гыныахтааҕын сөпкө, өйдөнөр гына быhаарбыта көстөр. Итини сэргэ, бары кэриэтэ, Сеня уол уобараhын бэлиэтии көрбүт буолуохтааххыт. Бу да уолунан, атыттарынан даҕаны киинэҕэ көр-күлүү лиинийэтэ олус табыгастаахтык, киинэ ис туругун ыспакка сөпкө туhаныллыбыт.
Бэсиhинэн, бу киинэттэн оҕолор да, биhиги улахан дьон даҕаны элбэххэ үөрэниэхпитин сөп. Саҥа улаатан эрэр оҕолор олимпийскай чөмпүйүөн хайдах буолуохтааҕын, Дмитрий Петрович Коркин диэн кимин бу киинэттэн учуобунньук курдук көрөн үөрэтиэхтэрин сөп эбит. Онуоха киинэҕэ олус элбэх түгэн хабыллыбыта манна улахан оруолу оонньуоҕа.
Киинэҕэ, оҕону иитии боппуруоhугар улахан болҕомто ууруллубут. Ол курдук төрөппүт оҕотугар сыhыана, кини үтүө тыллара, үөрэппит билиитэ, такайбыт сатабыла хайдах курдук оҕо дьылҕатыгар дьайара киинэҕэ итэҕэтиилээхтик көстөр. Дмитрий Петрович уобараhын нөҥүө ыспарсымыан киhи эт-сиин эрэ өттунэн буолбакка, өй-санаа өттүнэн эмиэ сайдыахтааҕа, билиитэ-көрүүтэ кэҥиэхтээҕэ эмиэ этиллэр. Ону тэҥэ бэйэни сөпкө сыаналааhын, бэйэни-бэйэ хонтуруоллааhын, эрэсиими уонна бэрээдэги күүскэ тутуhуу, хас биирдии уол оҕо тыа сиригэр хара үлэҕэ сыстаҕас буолуохтааҕа киинэҕэ сиһилии ойууланар. Ону таһынан дьэ, туруоруллубут сыалга дьулуhан күүстээх, тохтоло суох үлэ көрдөрүллүбүт.. Киинэ дьоруойдароа тус сыалларыгар бары даҕаны күүскэ талаhаллар, “сэттэ кутургуйа тахсыар диэри” барытын толук ууран туран, систиэмэлээхтик, дьулуһан туран дьарыктаналлар. Манна, кырдьык, Улуу тириэньэр оҥорбут иитии, дьарыктааhын, үөрэтии систиэмэтэ хайдах чочуллан тахсыбыта көстөр. Иитиллээччилэрэ бары биир сиргэ олорон хаалбакка, күн ахсын туох эрэ саҥаны арыйан, үөрэтэн инники диэки киирсэн иhэллэрэ көстөр. Сыалы ситиhии суолугар, хайа баҕар киhи, элбэх олох ыарахаттарын көрсөрүн, ону хайдах туоруохтаҕын бу уус-уран дьүһүйүүгэ толорутук көрөбүт… Бу барыта итэҕэл көмөтүнэн буолаар саарбахтаммат. Хас биирдии киhи бэйэ күүhүгэр итэҕэйэн, туохтан да куттаммакка, кураанах өйдөөх-санаалаах дьонтон толлубакка, иннин диэки сүүрэн иhиэхтээх диэн ааптар биhиэхэ улахан санааны үөскэтэр. Кырдьыга даҕаны оннук буолуо. Төhөлөөх элбэх ыра санаа бэйэҕэ итэҕэл суоҕуттан симэлийбитэ буолуой? Бастакы Бэрэсидьиэммит Михаил Николаев эппитин курдук “ бэйэҕэ модун санааны үөскэтиэххэ наада», “мин кыайыаҕым диэн, мин күүстээхпин диэн… мин Сахабын диэн”
Бу киинэ уhуллубутунн курдук Михаил Ефимович Николаев, Платон Алексеевич Слепцов-Ойуунускай, Максим Кирович Аммосов, Исидор Никифорович Барахов тустарын уус-уран киинэлэр тахсаллара буоллар диэн санаалаахпын. Сахабыт сиригэр киэн туттар, холобур оностор дьоммут олус элбэхтэр. Кинилэр тустарынан саҥа көлүөнэ хайаан да билиэхтээх, саха киhитэ маннык күүстээх санаалаах буолар диэн, мин эмиэ бу олоххо дойдум туhугар туох эрэ үчүгэйи, суолталааҕы оҥоруохпун сөп диэн толкуйдаах буолуохтаах.
Онон “Триумф” киинэ бэйэтэ ураты көрүүлээх, элбэххэ үөрэтиэн-такайыан сөптөөх айымньы тахсыбыт диэммит олуһун үөрдүбүт”.
Көрүөх бэтэрээ өттүгэр, Антон Сидорович үөрэнээччилэрин хомуйа тутан, “Сүрэхпэр доҕотторум бука бары” ырыаны ыллаан дуораһыта “Саҥа дэриэбинэ” томторун диэки тутуспутунан түһэ турдулар. Бу буоллаҕа дьиҥнээх учуутал аныгы уобараһа, өрөбүлү өрөбүл диэбэккэ, саҥардыы дьороччу улаатан эрэр оҕолор долоҕойдоругар туох эмитэ киирэн, олох киэҥ аартыгын устан ситиһии-кыайыы аргыстаах бардар бара туралларын туһугар иитээччи өттүттэн болҕомтото.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ