Фашист халабырдьыттарын утары охсуһуу Кыайыыта быйыл 80 сылын туолуутун өрөгөйдөөх сыла.
Оччотооҕу сэбиэскэй тутул эстибитин кэннэ бу Улуу Кыайыыны сыанабыл лаппа араас өрүттэрдээх буолла, сиэрдээх олохтон тэйиигэ тиэрдиэх курдук:
- бу Кыайыыны ахтары сөбүлээбэт, умнуохха, уһун кэмнэр аастылар диир өрүттэр ханан да үксээн иһэллэр;
- фашистар үктэллэригэр тэпсиллибит европа дойдулара көҥүлү ылбыттарын умна оҕустулар, билигин Россияттан өлө-хаала сатыыллар;
- фашистар тутуллара араас норуоттары үлтү тэпсэр дьайыыларын, оннук өйү-санааны өрө туппут былаахтарын хат көтөҕө сатыыр урдустар үөскээтилэр, хаҥыы сатыыллар;
- айылҕаттан айдарыллыбыт сиэри-туому, майгыны-сигилини, чиэһи, суобаһы тэпсии араас көрүҥнэрэ баар буоллулар, кэҥииллэр, ону ордук “топпут”, “сайдыбыт” ыччат өрө анньа тутара дьиксиниини, кутталы да үөскэтиитэ саҕаланна;
Ити араас өрүттээх дьайыылар соруктара – оччотооҕу өлүүнү-сүтүүнү, алдьаныыны, үлтү тэпсиллиини, атаҕастаныыны умуннара, муннара сатааһыны күөттээһин, эдэр дьон өйүн-санаатын булкуйар сүрүн дьарык буолан иһэр.
Сэбиэскэй норуот үгүс ахсааннаах дьоно сиэртибэ буолбут кырыктаах сэриитигэр Кыайыыны анал күнүнэн бэлиэтээһин, кинилэр сырдык ааттарын умнубат буолары кэрэһэлиир уонна ол салҕаныахтаах, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллиэхтээх – ол Сир үрдүгэр сиэрдээх олоҕу араҥаччылыыр Күүһүнэн буолар?
Быйылгы Кыайыы күнүгэр бары сүтүктээх дьиэ кэргэн, аймахтар ол сэриигэ охтубут, онтон эргиллэн кэлбит өбүгэлэрин эргитэ саныыллар, ахталлар, ыччаттарыгар кэпсииллэр.
Мин Чакыр биир ытык киһитэ, билиҥҥи баар Адаамаптар өбүгэлэрэ Лөһөтүү Ньукулай сэриигэ кыттыбыт уолаттарын туһунан кылгастык кэпсиэхпин баҕарабын. Кини 9 уоллаах этэ, олортон 4 уол уонна биир сиэнэ Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыыны ылбыттара.
Уолаттар кыра эрдэхтэриттэн бэрткэ кыанар, ханнык да үлэттэн туора турбат эрэттэр буола улааппыттара. Аҕалара Лөһөтүү Ньукулай бэйэтин лаппа кыанар, ол эрээри онтукатын көрдөрө сатаабатах киһинэн биллэрэ. Онон да буоллаҕа, уолаттара бары даҕаны үлэни-хамнаһы лаппа кыайар, ситиһиилээх үлэһиттэр буола улаатан, номоххо да киирбиттэрэ үгүс түгэннэрэ бааллар.
Бу уолаттартан бастакынан убайдыы быраат Хабырыыс 19 уонна Көстөкүүн 18 саастарын ситээт аармыйаҕа барбыттара. Лөһөтүү бастакы сиэн уола Адамов Петр Егорович 18 сааһын туолаат 1944 сыл бэс ыйыгар, аны кини кэнниттэн төрөппүт аҕата Егор Николаевич-3 от ыйыгар ыҥырыллыбыттара. Ити сыл Лөһөтүү сэттиһинэн төрөөбүт уола Кузьмин Семен Игнатьевич эмиэ сэриигэ аттаммыта.
Гаврил Николаевич маҥнай Даурияҕа тиийэн байыаннай бэлэми ааһан арҕаа сэриилэһэр чааска тиийбитэ. Онно туохха эрэ сыыстаран буолуо, улаханнык ыалдьан төннөн Улан Удэ куоспуталыгар алта ый устата эмтэммит. Ити кэнниттэн Японияны кытта сэриигэ киирэр – 582 №-дээх стрелковай полкаҕа станковай пулемекка 2№-дээх пулеметчигынан буолар. Кини ефрейтор званиелаах Хайларынан, Харбинынан Хинган хайатын уҥуордаан Чан-Чунь куоракка тиийэ сэриилэспитэ. Манна биир түгэни ахтан ааһар табыгастаах – Харбин, Хайлар куораттар икки ардыларыгар буолбут кырыктаах кыргыһыы ааспыт хонуутугар биир дойдулааҕа, Уорҕа киһитэ Уйбаан Тимофеев диэн киһи өлүгүн булан, өлбүттэри уҥуох тутар сирдэригэр илдьэн туттарбыт.
Сэрииттэн 1946 сыллаахха бэс ыйыгар кэлбитэ. Онтон ыла дойдутугар хонуу үлэһитинэн, сылгыһытынан, өр сылларга каадырабай булчутунан үлэлээбитэ. Наар кыайыылаах үлэ холобурун көрдөрөрө – ол курдук 2,87 ганы хотуурунан охсоро. Өр сыллаах үлэ кэннэ бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбыта.
Константин Николаевич Бурятияҕа Кяхта куоракка тиийэн 20-с коннай депоҕа кавалерист быһыытынан 1946 сыл тохсунньу ыйыгар диэри сулууспалаабыта. Монголияттан көмө быһыытынан кэлбит сылгылары арҕаа ыытыан иннинээҕи бэлэмнээһин араас ымпыктарыгар-чымпыктарыгар тиийэ үөрэтии уустук үлэтинэн дьарыктаммыта. 1946 с. 1075 №-дээх строительнай батальон стрелогунан үлэлээбитэ.
Дойдутугар 1947 с. кулун тутар ыйга кэлбитэ. Холхуоһугар, кэлин сопхуоска хонуу араас үлэлэригэр, кэлин наар тутууга үлэлээбитэ, үлэ ымпыгын-чымпыгын билиигэ ыччаттары үөрэппитэ. Ити үлэтиттэн бочуоттаах сынньалаҥҥа барбыта.
Егор Николаевич-3 оччолорго 47 сааһыгар сылдьар, үлэҕэ-хамнаска эриллибит киһини Забайкальеҕа үлэҕэ анаабыттар. Кини Монголияттан кэлэр сылгылары көрүүгэ-истиигэ, ону арҕаа поеһынан атаарыыга, тустаах сиригэр тиэрдиигэ үлэлээбит. Кини бэйэтин кэпсээнинэн биирдэ арҕаа сылгыларын тиэйэн иһэн өстөөх сөмөлүөтүн буомбалааһыныгар түбэһэ сылдьыбыт.
1945 с. дойдутугар демобилизацияланан кэлбитэ. Холхуоһугар сылгы көрүүтүн сэбиэдиссэйинэн, биир кылаас үөрэҕэ суох киһи бэйэтин мындыр өйүнэн оҕуруот үүннэриитин баһылаабыта, салайбыта, аатырбыта-сураҕырбыта. Кини 1968 сылга диэри звеноводунан үлэлээбитэ, ол кэнниттэн сынньалаҥҥа барбыта.
Семен Игнатьевич төрөппүт ийэтин быраатыгар Хорондоо Кынаачайга иитиллэн Кузьмин буолбута.
Кини илиҥҥи фроҥҥа 36 армияҕа сулууспалаабыта. Япония аатырбыт Квантунскай аармыйатын үлтүрүтүспүтэ. Сэриини түмүктээн баран, аармыйатыгар хаалан эйэлээх олоҕу чөлүгэр түһэрии араас эппиэттээх үлэлэригэр сылдьыбыта. Онон дойдутугар 1950 с. эргиллибитэ.
Дойдутугар кэлээт биир сыл үөрэнэн Чурапчытааҕы МТС-ка тракторист буолбута, онтон тимир ууһун балтаһытынан, ити кэннэ 1957 сылтан 1976 сылга диэри тимир ууһунан үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ, аатырбыта уонна ити сыл бочуоттаах сынньалаҥҥа барбыта.
Сиэн уол Петр Егорович маҥнай Иркутскай уобаласка Мальтатааҕы байыаннай лааҕырга тиийэн икки ый устата байыаннай дьыалаҕа үөрэммитэ. Ол кэнниттэн Забайкальскай байыаннай уокурукка тиийэн 982-с стрелковай полкаҕа минометчигынан 1945 сыл атырдьах ыйын 26 күнүгэр диэри сылдьыбыта. Кини Японияны кытта сэриигэ контузияламмыта, инбэлиит буолбута, онон 1946 с. демобилизацияламмыта, тохсунньу ыйга дойдутугар кэлбитэ.
Аҕыйах ыйдаах суоччут кууруһугар үөрэммитэ, 1947-48 ссЯковлев аатынан холхуоска суоччутунан үлэлээбитэ, 1948с. от ыйыттан 1957с. диэри Чурапчытааҕы сельхозотделга инструктор-бухгалтер, 1957-1966сс “Субуруускай”, “ССКП 22-с съеһэ” холхуостарга кылаабынай бухгалтер, онтон 1966 сылтан биэнсийэҕэ тахсыар диэри Эрилик Эристиин а-н холхуоска, сопхуоска кылаабынай бухгалтерынан ураты ситиһиилээх үлэти иһин икки төгүл “Үлэҕэ килбиэнин иһин” мэдээллэринэн наҕараадаламмыта. Ити үлэтиттэн бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбыта.
Лөһөтүү Ньукулай бу ыччаттара бары Аҕа дойду Улуу сэриитин уордьанынан, үбүлүөйдээх мэтээллэринэн наҕараадаламмыттара, бука бары коммунистическай үлэ удаарынньыктара, үлэлии сылдьыбыт кэмнэринээҕи пятилеткалар куоталаһыылаарын кыайыылаахтара этилэр. Республика Үрдүкү сэбиэтин, профсоюзтар түмсүүлэрин, тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин, оройуон тэрилтэлэрин араас Грамоталарынан, Махтал суруктарынан, сыаналаах өйдөбүнньүк бэлэхтэринэн наҕараадаламмыттара.
Бары элбэх ыччаттардаахтар, кинилэр олохторун салҕыы кэҥэтэ кэпсиэхтэрэ, өрүү өйдүү-саныы сылдьан холобур оҥостуохтара диэн бигэ эрэллээхпин!
Кинилэр бука бары үлэни өрө туппуттара, ханна да сырытталлар үлэ эрэ олоҕу тупсарарын, байытарын, киэркэтэрин эттэринэн-хааннарынан билбит, өйдөрүнэн-сүрэхтэринэн ылыммыт туруу үлэһиттэр этилэр. Сэбиэскэй олох тутулун алдьатыы ыар кэмнэрин дьэбирдик тулуйбуттара, ыһыллыы-тоҕуллуу содулугар бэринэ сорумматахтара, үлэҕэ бэриниилээхтэрин ыһыктыбатахтара. Ол үтүөкэн туруулаһыыларын көрбүт, билбит билиҥҥи эдэр көлүөнэ дьон ону умнубаттар, номох оҥорон кэпсииллэр.
Дэлэҕэ да, аатыра сураҕырбыт Эрилик Эристиин аатынан холхуос, сопхуос салайааччыта, Ленин, Үлэ Кыһыл Знамята уордьаннардаах, 1969 с. Бүтүн Сойуустааҕы холхуостаахтар III сийиэстэрин делегата Филиппов Роман Афанасьевич Лөһөтүү Ньукулай уолаттарын үлэһиттэрин сөҕөн суруйуо дуо: “Урут кыра холхуос эрдэххэ ини-бии Адамовтар бүтүн биригээдэ үлэтин сүгэн-көтөҕөн, тутан олорбуттара. Сайын от хомууругар Таатта үрэҕин Ойуун күөлүттэн Амма оройуонун кыраныыссатыгар диэри 7-8 биэрэстэлээх сири маһын саҕатыттан саҕатыгар диэри 4-5 убай-быраат Адамовтар отун охсон биэрэллэрэ. Билигин ол сиргэ тракторнай агрегаттар сайылыыллар”.
Кинилэр ыччаттара бары аҕаларын ити оскуолатын толору барбыт уонна ылыммыт буоланнар, бары төрөөбүт дэриэбинэлэрэ сайдарын туһугар үлэлии-хамсыы сылдьаллар, ол туһугар туруулаһалларын өрө туталлар. Кинилэр өбүгэлэрэ тиксэрбит үтүө кэмнэрин өйдүүллэр, ол сиэрин-туомун тутуһаллар.
Ааспыт ыар алдьатыылаах сэрии урусхалын, Дойдуну көмүскээбит буойуттар көхтөөх уонна быһаарыылаах кыттыһыыларынан, сэбиэскэй норуот аҕыйах сылынан сэрии иннинээҕи таһымҥа тахсыбыта.
Сэбиэскэй тутул бастакы күннэриттэн, норуот интэриэһигэр үлэлиир былаас, оҥорон таһаарар үлэни былаах оҥостубута – үлэнэн уйгуну тутарга норуотун ыҥырбыта, көҕүлээбитэ, үлэҕэ кыайыылары араас өрүттээхтик өйөөбүтэ, уруйунан-айхалынан арыаллаабыта.
Пятилетка былааннара диэннэр научнай төрүккэ олоҕуран оҥоһуллубуттара. Ол былааннары олоххо киллэриигэ норуот бары араҥата туруммута, былааннары аһары толоруулар үгэскэ кубулуйбуттара.
Ол да иһин, тыа хаһаайыстыбатын эрэ өрө тутан олорбут дойду, сүүрбэни кыайбат сыл иһигэр сайдыылаах индустриальнай дойдуга кубулуйбута, уоттаах сэриигэ утары турар күүһү мунньуммута.
Бу маны барытын үөрэх, культура, наука сөптөөх хайысханан олус диэн далааһыннаахтык сайдыыта хааччыйбыта. Оҥорон таһаарар үлэ тула түмсүү – бары ситиһии төрүөтэ манна сытар! Норуот үлэ быыһыгар хайдах сынньанары бэйэтэ толкуйдуура, былаастан толору өйөбүл ылара.
Дэлэҕэ, Черчилль курдук сэбиэскэй тутул кырыктаах өстөөҕө: “ Сталин сухалаах Россияны атомнай буомбалаах сайдыылаах, күүстээх государство оҥорон хаалларбыта!” диэн сөҕүө-махтайыа дуо? Ити барыта 30 эрэ сыл иһигэр ситиһиллибитэ.
Билигин харчы эрэ муҥур ыраахтааҕы буолбут, уорар, талыыр быһыы-майгы улаханнык омнуоламмат буолбут, оннооҕор чиэһи, суобаһы атыылыыр хара дьайдаах кэмҥэ – сэбиэскэй тутулу эттэринэн-хааннарынан көмүскээбит борустуой үлэһит дьон суобастаах майгыларын сүтэрбэтэхтэрэ. Ол иһин буоллаҕа, үөһээ этиллибити ылыммат дууһалаах улуу бэйээт Расул Гамзатов олохтон арахсыан иннинэ суруйбут хоһоонугар анараа дойдуга тиийэммин сэриигэ охтубут үөлээннээхтэрбэр туох диэн кэпсиибин диэн муҥатыйыа суоҕа дуо?!
Хаанынан илгистэр фашистары Кыайыы 80 сыла – бу Улуу бэлиэ, Россия норуоттарыгар хаһан да умнуллубат күн!
20 мөлүйүөнтэн тахса киһи көҥүл үлэлээх, сиэрдээх туомнаах, эйэлээх сыһыаннаах, баай-талым далбардаах олох иһин охсуспуттара, олохторун толук уурбуттара. Кинилэр сырдык кэриэстэрин үйэлэргэ туругурдуу – бу уйгуну түстүүр үлэни өрө тутуу, иллээх, уйгу быйаҥнаах олоҕу тэрийии, киһини көлөһүннээһин, албыннааһын, атаҕастааһын диэни суох оҥоруу! Кинилэр сырдык ыра санаалара ол этэ!
Ону өйдөөн, онно дьулуһуу уһуктан эрэр – онон сэриигэ олохторун толук уурбут, кыа хааннарын тохпут буойуттарбыт, аҕа көлүөнэ дьоммут баҕа санааларын, дьулуспут дьулуурдарын, ол туһугар охсуспут кэмнэрин элбэхтик кэпсиэххэ, ыччакка тиэрдиэххэ!
Оҥорон таһаарар үлэни аанньа ахтыбат кэм уһаата – ону көннөрүөххэ – ол буойуттар кэриэстэрин толоруу буолуо этэ!
Оҥорон таһаарар үлэни тилиннэрбэтэхпитинэ – ыһыллыы-тоҕуллуу, өлүү-сүтүү суола өссө кэҥиэҕэ, муҥур уһукка тахсыыга дьулуһууга тэҥнээх курдук аньыы буолуоҕа!!!
Суруйааччы Хабырылла Адаамап