Бэрт өрдөөҕүтэ, Хадаарга, Сиидэрэбэ Боккуойа диэн дьахтар сирэйин уҥуоҕа “ыраас ыарыы” (уҥуох сөтөлө) буолан ыалдьыбытыгар чугас ыаллара Ньукулаас Бырадааһап ойууну аҕаланнар дьалбыйтарбыттара.
Ити туһунан 1994 сыллаахха Баайаҕа олохтооҕо, 81 саастаах Попова Ирина Дмитриевна тылыттан Нина Ильинична Слепцова суруга баар: “Ньукулаас Бырадааһабы аан бастаан онно, уон саастаахпар убайдарбар Уйбаан Миитэрэйэбис уонна Мэхээлэ Миитэрэйэбис-Лукааһаптарга Чурапчы Хадаарыгар Быда алааска көрбүтүм. Ол кэмҥэ кини сүүрбэтиттэн эрэ тахсыбыт улахан төгүрүк сирэйдээх, ап-араҕас харахтаах, тартаран соҕус саҥарар, бэйэтигэр сөп эттээх-сииннээх сылбырҕа уол этэ. Сайынын убайдарбын кытта кылыйсан, куобахтаан, буурдаан, тустан, оттон кыһынын биһиги балаҕаммытыгар кэлэн хабылыктаан, мас тардыһан, сэһэргэһэн барара.
Оттон ити Сиидэрэ Боккуойа ыалдьыбытыгар кэлэн кини кыырбатаҕа, көннөрү дьалбыйбыта эрэ. Дүҥүрүн тыаһа улахана бэрдиттэн куттаммыппын өйдүүбүн. Дьоһун улахан дүҥүрүн бэйэтэ оҥостор быһыылааҕа. Итиннэ ойуунун сонун кэппэтэҕэ. Ол кэнниттэн да Боккуойа сирэйин ыарыыта үтүөрбэтэҕэ.
Мин уон сэттэлээхпэр Мэҥэ Хаҥалас улууһун II-с Баатара нэһилиэгэр олохтоох Харытыан Миитэрэйэбис Боппуок диэн киһиэхэ кэргэн тахсан маҥнайгы оҕобор “ыарахан” олордохпуна Ньукулаас Бырадааһап куоракка тырахтарыыстар куурустарыгар үөрэнэ диэн сатыы айаннаан иһэн биһиги дьукаахтарбытыгар Хаппытаал (Бүөтүр Хабырыллайабыс Боппуок) кэргэнэ Огдооччуйалаахха хоммута. Хоноһобут кыыннаах быһаҕын Огдооччуйаҕа уурдарбыта. “Бу билэр кыыһым. Мин Огдооччуйаҕа хонобун,” – диэбитэ (баҕар, миигин хонноруо суоҕа, холдьоҕуо дии санаабыта буолуо).
Киэһэ бары утуйдубут. Саҥа кэргэн тахсыбыт кыыс Харытыаммын кытта хоонньоһо сытан иһиттэхпинэ хоноһубут адьас кырдьык, илэ кыһыл оҕолуу “ытатар”: “Э-һээ, ээ-һээ, э-һээ!”
Сарсыарда чэйдээн баран суолун салгыы тэбинэ турбута. Ол маҥнайгы кыыһым биир саастааҕар тымныйан ыалдьан өлөөхтөөбүтэ. Онуоха ити хоноһобутугар санаабар туппуттаахпын.
Ньукулай Хадаарга ыһыахтарга, баҕадьыларга, урууларга олус үчүгэйдик хомус тардара. Дьон ону батыһа сылдьан истэрэ. Онтон-мантан ыстанан кэлэр буоларбыт. Тардара арааһа, күүстээҕэ, үчүгэйэ бэрдэ. Хомуһун олус этигэн гына эмиэ бэйэтэ оҥостор быһыылааҕа.
Үөрэн-көтөн, кэпсээн-ипсээн, дьоннору күллэрэн, үтүө майгылаах, оҕону кытта оҕо, дьахтары кытта дьахтар курдук киһи этэ.
Баатраҕа Бөрбүттээх сайылыкка Байбаалаптаахха (Лухааскы Көлүһүөптэргэ) дьукаахтаһан олордохпутуна сайын Байбаалап оҕонньор бэйэтин өтөҕөр оттуу баран иһэн көрдөҕүнэ сүөһүлэр олоотуу-олоотуу хоту диэки хайыһан тураллар үһү. Өтөх арҕаа өттүгэр быһыттааҕа. Оҕонньор ол ааныгар үрүҥ соттор былаат ыйанан турарын көрөн онно тиийбитэ хабарҕатын быстыбыт киһи хардыргыы сытар эбит. Бырадааһабы билбит уонна: “Тукаам, бараммын дьоҥҥо тыллыыбын… Дьону ыҥырабын дуо?” – диэн ыйыппыт. Онуоха киһитэ төҥхөх гыммыт.
Лухааскы арҕаа Тыһаҕас Өлбүккэ тиийэн Саанньыкап Уйбаан Испирдиэнэбискэ (Аччыгыйдаан Уйбааҥҥа) уонна Саанньыкап Ньукулай Мэхээйилэбискэ (Кырааскаһыт күтүөтүгэр) эппит. Онон Тыһаҕас Өлбүттэн, Сыымахтан, Майаттан дьон бөҕө, милиссийэ кэлэр.
Бастаан Бырдааһабы, Чокулаах Чараҥа диэн куула сайылыкка сытыара түспүттэрэ. Кини, үөрэхтээх буолан, наадатын суругунан быһаарса сыппыта. Ону Маппый Боппуок атын да оччотооҕу эдэр уолаттар ааҕар этилэр.
Дьон бары Бырадааһаптан дэлби куттаммыттара. Уу иһэртэхтэринэ тохто турара – куолайдары, хабарҕалары быстыбыт буолан, туох да убаҕас иһирдьэ куртаҕар ааспат этэ. Онтон Хайахсыкка баран кэргэнин аҕалбыттара. Икки-үс хоммутун кэннэ тэлиэгэҕэ тиэйэн Дьокуускайга киллэрбиттэрэ. Кэргэнэ ыҥыыр аты миинэн барсыбыта.
Дьокуускай луохтуурдара куолайа сытыйбыт, онон кыайбаппыт диэбиттэр.
Бырадааһап ойуун Баатараттан ити барарыгар санаатын суругунан биллэрбит: “Мин маны бэйэм оҥоһуннум. Ким да буолбатах. Бу Тиэрэ үрэҕэ дьоллоох үрэх эбит. Мин айа кирсэ быанан ыйанан да көрдүм, харыстаах улахан быһаҕынан быстан да көрдүм, манна өлбөтүм. Дьоло суоҕа буоллар, манна өлүөм этэ. Онон бу үрэх дьоллоох үрэх эбит,” – диэн.
Оттон Байбаалаптаах – оҕонньордоох эмээхсин милииссийэлэнэн Майаҕа илдьиллэн ыйытылла сылдьыбыттара”.
ЫСПЫРААПКА
Бырадааһап ойуун — Протасов Николай Николаевич — XIX уонна XX үйэлэр кирбиилэригэр үөскээн ааспыт, тыыннааҕар уос номоҕо буолбут дьикти дьылҕалаах киһи.
Кэрэ куоластаах ырыаһыт, импровизатор-тойуксут, хомусчут, уус, мындыр өйдөөх киһи. 1925 сыллаахха ойууннууруттан «Кыым» хаһыатынан аккаастаммыт, аналлаах куурустары бүтэрэн тырахтарыыс буолбут.
Бэйэтиттэн туох да суруллан хаалбатах эрээри кинини кытта бииргэ үөскээбит, киниэхэ хаһан эрэ кутуруксутунан сылдьыбыт Амма оройуонун Соморсун нэһилиэгин киһитэ Иванов Михаил Яковлевич (мелодист-ырыаһыт Ольга Иванова абаҕата) 1969 сыллаахха Бырадааһап ойуун биир кыырыытын магнитофоҥҥа суруттарбыта архыыпка баар.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ