Хаһаах бэйиэтэ, композитора, сырдатааччыта, бөлүһүөгэ[2], уопсастыба диэйэтэлэ, хаһаах литэрэтиирэтин төрүттээччи, кини бастакы классига Абай (Ибрагим Кунанбаев) — ХIХ үйэ бастакы аҥаарыгар 1845 сыллаахха оччолорго киэҥник биллэр Кунанбай Оскенбаев диэн баай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Аҕатыттан эр киһиэхэ бэриллэр бары үтүө хаачыстыбаларын : сыалы-соругу ситиһэр кытаанах санаалаах, киһилии киһи буолууну уонна туохха барытыгар кырдьыктаахтык, сиэрдээхтик сыһыаннаһыы холобурун иҥэриммитэ. Саха сиригэр курдук олус ыарахан, хас да хос батталга олорор баттыгастаах хараҥа кэмҥэ олорбута. Ол да буоллар, сытыы-хотуу барыны бары билиэн баҕалаах Абай оҕо сааһыттан төрөөбүт төрүт тыл кэрэтин, кини ойуулуур-дьүһүннүүр кыаҕын биһирээн, умсугуйан улааппыта. А. Кунанбаев Казах литэрэтиирэтин устуоруйатыгар хатыламмат ураты талааннаах хоһоонньут буоларын таһынан, норуотун баай тылын, фольклорун, ырыатын-хоһоонун, этнографиятын үөрэтэн норуотун сырдыкка сирдээбит-салайбыт Улуу бөлүһүөк буолар.
1980 сыл балаҕан ыйын 15 күнүгэр Казахскай ССР-га Саха литэрэтиирэтин Күннэрэ аһыллыытыгар Саха норуодунай суруйааччыта Семен Данилов үөрүүлээх быһыыга-майгыга эппит тылыттан: “Хас биирдии норуот бэйэтэ туспа историческай суоллаах-иистээх, бэйэтэ дьылҕалаах. Ол гынан баран, ону кытары сэргэ, биһиги норуоттарбыт олохторугар сөҕүмэр да дьүөрэлии буолуу уонна маарыннаһыы бааллар. Ылан көрүөххэ сөп, холобур, биһиги литератураларбытын. Бэйэтин фольклору кытары быстыспат сибээһинэн, баайдарга уонна тойотторго эйэлэспэт өһүнэн-сааһынан, төрөөбүт норуотун дьылҕатын туһугар кыһаллар сытыырхайбыт санаатынан биһиги суругунан литературабыт бастакы саҕалааччыта Алексей Кулаковскай эһиги улуу Абайгытыгар олус чугасаһар. Кинилэргэ икиэннэригэр биир үрдүк холобур итиэннэ биир улуу таптал баара – ол нуучча классическай литературата. Абай Кунанбаев Пушкин “Евгений Онегиныттан” быһа тардыыны уонна Лермонтов хоһооннорун казах тылыгар аан бастакынан тылбаастаабыта, биһиги Кулаковскайбыт бэйэтин литературнай айымньытын “Пушкин поэзиятын сүрүн ситиһиилэрэ” диэн ыстатыйаттан уонна Лермонтов “Демоныттан” сахалыы тылбаастааһынтан саҕалаабыта”.
Казахскай ССР суруйааччыларын сойууһун ыҥырыытынан Казахстаҥҥа Саха литэрэтиирэтин күннэригэр Саха суруйааччыларыттан эдэриттэн кырдьаҕаһыгар тиийэ 28 кыттааччы ыалдьыттаабыт. Бырааттыы өрөспүүбүлүкэҕэ бу күннэри ыытыы – биһиги Сахабыт сиригэр улахан култуурунай бэлиэ түгэнинэн буолбута. Барыахтарын иннилэригэр Саха сирин икки хаһыата буолаары турар Күннэри киэҥник сырдаппыта, казах прозаиктарын, поэттарын айымньыларын тылбаастаан ситимин быспакка бэчээттээбиттэрэ. Балаҕан ыйын 15 күнүгэр сарсыарда Саха сирин дэлэгээссийэтин аан бастаан Казахстан Суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын бастакы сэкирэтээрэ Джубан Мулдагалиев приемнаабыт. Ол кэнниттэн В.И.Ленин пааматынньыгар уонна 28 гвардеец-панфиловец ааттарынан пааркаҕа, Албан Аат мемориалыгар сибэккилэри ууруу буолбут. Онтон дэлэгээссийэ Казахстан Коммунистическай баартыйатын Киин Кэмитиэтин сэкирэтээрэ З.К. Камалиденов приемугар сылдьыбыттар. Таб Камалиденов Казахскай ССР экэниэмикэтин уонна култууратын туһунан сиһилии кэпсээбит, оттон Саха сирин туһунан билиһиннэриини сахалар дэлэгээссийэлэрин салайааччыта Софрон Данилов оҥорбут. Куорат киинигэр улахан кинигэ баһаара тэриллибит, саха бэйиэттэрэ тыл эппиттэр, хоһооннорун аахпыттар, мустубут дьон саха прозаиктарын итиэннэ бэйиэттэрин казахтыы тылбаастанан сабыс-саҥа тахсыбыт «Өлүөнэ долгуннара» уонна «Тыа суугуна» диэн ааттаммыт бэртээхэй кинигэлэри хамаҕатык атыыласпыттар. Киэһэтигэр толору дьонноох Опера уонна балет Абай аатынан Судаарыстыбаннай академическай тыйаатырыгар Казахстаҥҥа Саха литэрэтиирэтин күннэрин аһыллыытын үөрүүлээх мунньаҕа буолбут.
Казах норуота билигин улуу Абай Кунанбаев сырдык аатын үрдүктүк тутар, литэрэтииринэй нэһилиэстибэтигэр харыстабыллаахтык сыһыаннаһар, кэнчээри ыччатын кини курдук бэриниилээх, бигэ эрэллээх үлэһит дьон буолуҥ диэн иитэр, үтүө аатын үйэлэр тухары үйэтитэр.
Бэлэмнээтэ Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ