Сахабыт сирэ элбэх бултааҕынан-алтааҕынан биллэр. Сахалар былыр былыргыттан бултаан эбинэллэрэ, бултуур үгэс билигин да баар. Дьиикэй бултанар кыылларга киирэллэр: тайах, туртас, эһэ, бөрө, дьиикэй кабан, барсук, куобах, күндү түүлээхтэр, көтөрдөр уо д а. Булчуттар, кыыл этин хайдах сиири, аска туттары билэр да, сэрэнэр да буолуохтааххыт. Ол эрээри, сэрэҕэ суохтук сыһыаннаһан, кыыл этиттэн араас паразиттаах ыарыыларга сыстыахха, сутуллуохха сөп.
Кыылы бултааһын көҥүллэнэр кэмнээх. Төһө да айылҕа оҕолоро буоллаллар, кыыл барыта араас сыстыганнаах, паразиттаах ыарыыларынан ыалдьыахтарын сөп, ону өйдүөхтээхпит. Ыалдьыбыт кыыл этиттэн аһылык нөҥүө киһиэхэ сыстар кутталлааҕын билиэхтээхпит. Сороҕор бултаммыт кыыл этин, таһыттан көрөн, ыарыылаҕын быһаарбаккын. Ол иһин бэтэринээрийэ лабораториятыгар булгуччу чинчийиини ааһан эрэ баран, аска туттуллуохтаах.
Финноз, трихинеллез, саркоцистоз – кыыл былчыҥнарын сүһүрдэр ыарыылар. Эхинококкоз, фасциолез, диктикаулез, мониезиоз уо. д. а. ыарыылар эт хаачыстыбатыгар охсоллор. Сороҕор тириилэрин бүрүөһүнүгэр ириҥэлээх баас, абсцесс, искэн араас көрүҥэ баар буолуон сөп. Маннык түгэҥҥэ сэрэниэххэ сөп.
Булчуттар¸ балыксыттар булгуччу өйдүөхтээххит:
- Бэтэринээринэй быраабылаларга олоҕуран, туттарыллар промысловай кыыллар, тыа кыылларын тириилэрэ, эттэрэ астанан, киһи доруобуйатыгар охсубатын туһугар лабораторнай чинчийиилэри ааһыахтаахтар.
- Булчуттар уонна балыксыттар түмсүүлэрэ, сөбүлээн бултуур булчуттар, дьиикэй кыыллары ыраахтан ытааччылар, бултаабыт булкутун туттарар буоллаххытына, ветеринарнай-санитарнай чинчийиини ыыттарыахтааххыт.
Аҕыйах быраабылалар:
Булт, көтөр-сүүрэр этэ-аһа минньигэһин таһынан, олус иҥэмтиэлээх аһылык буолар. Киһиэхэ куттала суох буоларын туһугар бу аҕыйах быраабылалары булгуччу билиэхтээхпит!
- Тыа хаһаайыстыбатын уонна дьиикэй кыыл этин көҥүлэ суох атыылыыр сирдэртэн ылбаккытыгар. (тэриллиитэ суох сирдэртэн; билбэт олбуоргутуттан, суол кытыытыттан, трассаттан);
- Ытыллан өлбүт дьиикэй кыыл этин, бэтэринээринэй чинчийиини барбатах буоллаҕына, аһылыкка туттуллуо суохтаах.
- Хаачыстыбатын уонна куттала суох буолуутун бигэргэтэр бэтэринээринэй арыаллыыр докумуону ирдиэхтээххит уонна кыыл этигэр көҥүллээҕин бигэргэтэр ньолбоҕор сыыппаралаах клеймо бэчээтэ баар буолуохтаах.
- Аһылыкка көҥүлэ бигэргэммэтэх эти, балыгы, эриллибит эти сиикэйдии сииртэн, амсайан көрөртөн туттунуҥ.
Кыылтан-сүөлтэн араас ыарыы тарҕанан, дьоҥҥо-сэргэҕэ кутталы үөскэтэрин сэрэтэбит, сүөһү-кыыл ыарыыта турбатын, ас-үөл куттала суох буоларын туһугар үлэлиибит. Сэрэхтээх буолуҥ! Бэйэҕит уонна чугас дьоҥҥут доруобуйатыгар кыһаллыҥ, бэрэбиэркэлэммит уонна көҥүллээх, анаммыт сирдэртэн атыылаһыҥ!
А.И. Давыдова – бэтэринээрнэй быраас.