Былыргы түүрдэргэ бөрөнү бэйэлэрин көмүскээччилэринэн ааҕан бэрт үрдүктүк туталлара. Кинилэргэ бөрө түүтэ уонна тииһэ норуодунай мэдэссиинэҕэ туттуллаллара.
Бөрө аатынан оҕолорун ааттыыллара: казахтарга Бори “бөрө”, Борибай, Каскырбай “бөрөнөн баай”, Бальтрик “бөрө оҕото”, киргизтэргэ Борубай, Бальтурук, узбектарга Бури, Борихан, Борибой диэн бөрөттөн төрүттээх ааттар бааллара. Карачайбалкардар Беру диэн ааттара биһиги тылбытыгар дорҕоонунан да бэрт чугас: беру – бөрө.
Гагаузтар киһи тугу саныырын уонна тугу гынарга сананарын бөрө барытын курдаттыы билэ сылдьар диэн итэҕэйэллэрэ. Ол иһин бөрө туһунан кэпсэтии буоллар эрэ, дьахталлар сибигинэһэн саҥарсаллара. Кинилэр ыар андаҕардара Джанвар урсун “миигин бөрө баһылаатын” диэн этэ. Түүрдэр бөрө чааһыгар итинник дириҥ итэҕэллээхтэрэ.
Урукку өттүгэр сахаларга эмиэ бөрө итэҕэлэ уонна сэдэх да буоллар, бөрөлүү ааттар бааллар эбит.
“Саха былыргы сэһэннэрэ уонна кэпсээннэрэ” (М-Л. 1960) диэн Г. Эргис кинигэтигэр кэпсэнэринэн, Сынаҕа баай Тыгын тойон аатынан Бороҕоҥҥо тэрийбит ыһыаҕар тулаайах, дьадаҥы Бадыр эмээхсин уола Бөрө Бөтөһө Тыгын ааттаах атын атаҕынан сырсан кыайар. Тыгын тойон сөрү диэн сөҕөн, кыайбыт уолга Бэрт Хара диэн ааты биэрэр, ол аат киниэхэ иҥэр (I ч., 130 с).
Аммаҕа, Сомсорсун Арыылааҕар олохтоох Бөрө саҕа соргулаах Бөрө Бөтүҥнэр диэн элбэх бырааттыы дьон (Маһарах, Тиэтэйбит Боотур, Үнэнэй Мэччиик, Бэрт Хара уо.д.а.) ыаллыы олорор Наахаралары кытта хайдах кыргыспыттарын эмиэ ити кинигэттэн ааҕан билэбит (I ч. 199 с.)
Ол сэриилэһии туһунан саха суруйааччыта Эрилик Эристиин “Бөрө Бөтүҥнэр” диэн биллэр кэпсээнин бары бэркэ билэҕит.
“Саха сирин XVII-с үйэтээҕи историятыгар матырыйаалларга” (М., 1970) Боотурускайга (Кулду Далду, Трека) Борьин “Бөрө уола Кулду (Доллу Тэрэкэ)” диэн киһи баара суруллубут. 1776 сыл сир түҥэтигин биэдэмэһигэр Копжа Берчехов диэн ааттаах киһи Бүлүү Нөөрүктээйитин испииһэгэр баара. Бу ааты сахалыы Бөрөчөөх уола Куобдьаа диэн ааҕыахха сөп курдук.
Э. Пекарскай “Саха тылын тылдьытыгар” Бөрөкүйэ Бөтөс диэн абааһы бухатыырын аатын киллэрбит.
Сахаларга, атын түүрдүү омуктарга курдук, бөрөҕө оннук дириҥ сүгүрүйүү баара биллибэт.
Э. Пекарскай суруйбута: “Волк считается одним из шаманских животных и поминается в заклинаниях. Бөрө ыт – хищная как волк собака”, — диэн (523 стлб). Билиҥҥи сахалар бөрө иҥсэтин, торҕонун өс номоҕо оҥостоллор, “бөрө курдук иҥсэлээх” диэччилэр.
Хахай кыылы кытта бодоруспатах Европа былыргы омуктара күүс-уох символынан “Тыа хаһаайынын” быһыытынан бөрөнү ытыктыыллара, бөрөҕө сүгүрүйэллэрэ, кини аатын оҕолоругар иҥэрэллэрэ.
Степан Караджичтаах сотору-сотору оҕолоноллоро да, бары кыра эрдэхтэринэ өлүтэлээн испиттэрэ. Кырдьаҕас серб төрүт өбүгэлэрин былыргы итэҕэллэрин өйдүү биэрбитэ: “Өскөтүн эн уолаттарыҥ өлө турар буоллахтарына, саҥа төрүүр уолгун Вук диэн ааттаа. Бөрөлөр күүстээхтэр уонна тулуурдаахтар. Өлөр өлүү бөрөнү кыайбат. Оннук ааттан уолуҥ бөрө курдук чэгиэн буолуо”, — диэни.
Ити үгэһи тутуһан 1787 сыл албан аатырбыт учуонай, төлөннөөх патриот Вук Караджич төрөөбүтэ.
Былыргы германецтар хотойу, бөрөнү, эһэни, кабаны, үрдүк аналлаах баһылык кыылларынан ааҕаллара, кинилэргэ сүгүрүйэллэрэ. Ол иһин ньиэмэстэргэ “бөрө” ааттаахтар үгүстэр: Вольф “бөрө”, Адольф “благородный волк”, Арнульф “орел+волк”, Вольфганг “волк+ходить”, Вольфрам “волк+ворон”, Вандольф “страна+волк”, Рандольф “шит+волк”, Рудольф “совет+волк”. Англичаннарга Вульфстам “волк+камень”.
“Бөрө” өйдөбүллээх ааттар Европа атын да норуоттарыгар элбэхтэр: болгардарга Вылко “бөрө”, Курт тур “бөрө”, Вулкан “бөрө тыыппатын”, нууччаларга Лукарион грек. “бөрө”, Лупп лат. “бөрө”. 1492 сыл Максимилиан императорга тиийэн кэлбит Нуучча посольствотын састаабыгар
Москуба биллиилээх дипломана дьяк Волк Курицын баара. Нуучча – саха ортотугар киэҥник тарҕаммыт Волков (“бөрө уола”) араспаанньа – былыргы нууччалар Волк диэн ааттарыттан хаалбыт тобох.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ