Сэтинньи 5 күнэ — байыаннай разведчик күнэ. Арассыыйаҕа байыаннай разведканы кытта сибээстээх байыаннай сулууспалаахтар идэлээх бырааһынньыктара — сыл ахсын сэтинньи 5 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бэлиэ күн РФ Бэрэсидьиэнин 2006 сыл ыам ыйын 31 күнүнээҕи 549 №-дээх Ыйааҕынан бигэргэммитэ.
Бэлиэ күн мээнэҕэ талыллыбыт буолбатах. Бу күн 1918 сыллаахха Петроградка Кыһыл Армия полевой ыстаабын састаабыгар аармыйа бары разведкалыыр уорганнарын күүһүн координациялыыр управлениета тэриллибитэ, кэлин аатырбыт РФ Сэбилэниилээх күүстэрин генеральнай ыстаабын разведкалыыр управлениетыгар уларыйбыта (ГРУ)— РФ Байыаннай разведка управлениетын киин уоргана.
Кэм кэрдии устатыгар байыаннай разведка сулууспата бэйэтин официальнай аатын-суолун уларытан араас судаарыстыбаннай управлениелар уонна наркоматтар бас билиилэригэр көспүтэ. 1950 сыллаахха ГРУ спецнаһа тэриллибитэ. Билигин байыаннай разведка РФ Сэбилэниилээх күүстэрин генеральнай ыстаабын структуратыгар киирэн, РФ Сэбилэниилээх күүстэрин генеральнай ыстаабын кылаабынай управлениета официальнай аатын сүгэр. Таарыччы эттэххэ, Сэбиэскэй Сойуус устуоруйатыгар разведка структураларын үлэлэрин кылаата кырата суох. Ол курдук, 1943 сыллаахха муус устар ыйыгар “Смерш” кылаабынай контрразведка управлениета тэриллибитэ.
Чурапчыттан “СМЕРШ” байыаһа
Егор Максимович Макаров – Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, тыыл, үлэ бэтэрээнэ. Кистэлэҥ чааска сылдьыбыт буолан, 48 сыл тухары кимиэхэ да, тугу да кэпсээбэтэх сүдү кырдьаҕас.
Хорсун, ытыктанар буойун Сылаҥ нэһилиэгин Уһун Күөлүгэр 1924 сыллаахха ыам ыйын 6 күнүгэр Дария Николаевна, Максим Егорович Макаровтар дьиэ кэргэттэригэр иккис оҕонон күн сирин көрбүтэ. Бииргэ төрөөбүттэр үһүөлэр этэ. Кытаанаҕынан, Сылаҥынан 7 кылааһы үчүгэйдик үөрэнэн бүтэрэр.
Сэрии кэнниттэн, госпиталтан тахсан баран, төрөөбүт Чурапчытыгар, маҥнай Алаҕарга буҕаалтырдаабыта. ОЛ сылдьан Клавдия Гаврильевна Слепцованы онно көрсөн ыал буолаллар, биэс уол оҕону төрөтөллөр. Авксентий, Андрей, Василий диэн уолаттары Макаровтар, онтон Иваны, Гаврилы Слепцовтар дэттэрбиттэрэ. Уолаттар бары үөрэхтээх, туруу үлэһит дьон. Элбэх сиэн, хос сиэн эһэлэрин удьуорун салҕыыллар.
Егор Максимович эйэлээх олоххо холкуоска, сопхуоска араас үлэлэргэ бастыҥнарга сылдьыбыт. Ыарахан үлэ, ыраах барыы баар буоллаҕына, салалта кинини кытары өрүү сүбэлэһэрэ. Кураан дьылларга оттуур сири көрөөччүнэн, атын оройуоннарга кэпсэтээччинэн эмиэ кини сылдьыбыта.
Улаханнык алдьаммыт тыраахтары, массыынаны өрөмүөннээн сүүрдэринг үгүс киһи ахтар. Дьон кэпсииринэн, сарсыарда матасыыкылын араамата эрэ хаалыар диэри туох баар чааһын барытын устан, куул үрдүгэр уурталаан баран, эбиэт иннинэ төттөрү хомуйан, маҕаһыынтан килиэп ылан кэлэр эбит.
Сыҥаһалаах эбэҕэ кустуура, андылыыра ахтыллар. Күһүн куобахха Мырылаҕа Түгэх Иһинэн, Хахыйаҕынан киирэннэр, өлгөмнүк бултуйаллара эбитэ үһү. Илимнииригэр уолаттарын илдьэ сылдьара. Көмүс хатырыктааҕы ыалларыгар түҥэтэн үөрдэрэ. Сопхуоска кадровай булчутунан сылдьан, былаанын мэлдьи аһара толороро. Дьааҥыга тиийэ барара биллэр.
Үрдүгүнэн 190-тан тахса эбит. Сылаҥнар билигин даҕаны Макаарап Боссоой (Большой) Дьөгүөр дииллэр. Кэтэр таҥаһын размера маҕаһыыҥҥа атыыламмат буолан, кэргэнэ тигэн биэрэр эбит. Оттон атаҕын таҥаһын соҕуруу барааччыларга үлэһэллэрэ үһү. Ону таһынан икки тирии куру холбоон курданара дииллэр. Сарсыарда 4 чааска оһоҕун оттон баран кинигэ, сурунаал, хаһыат ааҕарын сөбүлүүр эбит.
“СМЕРШ” байыаһа Егор Макаров 83 сааһыгар сылдьан тапталлаах Чурапчытыгар, Сылаҥҥа олорон орто дойдуттан барбыта.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ