Үйэм уһаан 86 сааспар тиийбит кырдьаҕас, бииргэ үлэлээн алтыспыт табаарыстарым, аймахтарым, чугас дьоннорум тустарынан отуттан тахса кинигэҕэ ахтыы биэрбит эбиппин.
Оттон 67 сыл устата эн-мин дэсиһэн кэлбит, устудьуоннуур сылларбытыттан доҕордоспут, өссө биир хоско олус иллээхтик олорбут доҕорум Митээ Чечебутов туһунан биир буукубаны тэһэ аспатах эбиппин. Ити, арааһа, бүгүҥҥү күҥҥэ диэри аргыстаһа сылдьарбытыттан уонна киһим аата-суола бөдөҥүттэн (РСФСР үтүөлээх учуутала, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай учуутала, Чурапчы улууһун ытык киһитэ) киэптэтэрбиттэн да буолуон сөп.
Бэйэм 1958 сыллаахха Чурапчы орто оскуолатын бүтэрбит сылбар СГУ ИФФ РОЯШ – 58 устудьуона буолбутум. Үөрэх кэнниттэн эдэр киһи эппин-хааммын тэнитээри, эрчийээри спортивнай секцияҕа (баскетбол) суруттардым. Миитээлиин онно аан бастаан билсибиппит. Сүрдээх сылбырҕа, мүччү ойон щит анныгар баар эрэ буолбут буолара. Устудьуоннаабыт иккис сылбыттан Д.П. Чечебутов, Н.С. Иванов, К.Г. Кайдалов уонна мин төрдүө буолан биир хоско олус бэркэ олорбуппут.
Миитээ Чечебутов тахсыылаах үлэлээх салайааччы, талааннаах дириэктэр буоларыгар устудьуоннуур сылларыгар олук ууруллубут эбит диэн сыаналыыбын. Тоҕо?
Бастакытынан, Саха норуотун тыл үөрэхтээхтэрин чулуу учууталларыгар (учуонайдарыгар) уһуйуллубутунан. Холобур, Дьячковскай Н.Д. пнд, Григорьев Н.С. пнк, Антонов Н.К. пнд, Кардашевскай Г.Р. пнк, Башарин Г.Пр., Романов И.М. инд о.д.а.
Иккиһинэн, бииргэ үөрэммит оҕолоро сахалыы куттаах, сахалыы сиэргэ-туомҥа оскуолаҕа үөрэнэ сылдьыахтан иитиллибит эбиттэр. Кэлин бу устудьуоннартан саха омугу аатырдар учуонайдар, суруйааччылар, учууталлар тахсыбыттара. Холобур, Протодьяконов В.Н. (Бырдьахаанап), Алексеев М.П. (Дапсы) — учуонайдар, Тарабукин В.А., Постников Ф.Ф., Дмитриев И.А. – суруйааччылар. Третьяков, Чечебутов Д.П. – РФ үтүөлээх учууталлара, Омуков В.В. – партийнай, советскай үлэһит.
Бу ааттаммыт ытык дьоннору сирэй билбит-көрбүт, кэпсэппит буоламмын ахтыыбар киллэрбиппин сөптөөҕүнэн ааҕабын.
Биһиги биир хоско олорбут уолаттар: Иванов Николай Семенович, Кайдалов Ким Георгиевич, Чечебутов Дмитрий Павлович устудьуоннаабыт сылларбытын олус күндүтүк саныырбыт, биир хоско көхтөөхтүк, эйэлээхтик олорон ааспыппытын үлэһит буолан баран көрүстэхпитинэ истиҥник-иһирэхтик ахтыһарбыт, дьиэ кэргэнинэн доҕордуу-атастыы буолбуппут. Кайдалов К.Г. дойдутугар, Амма Абаҕатыгар, олохсуйбута, Ньурба кыыһын Алексеева Августаны кэргэн ылан, сэттэ кыыс оҕону төрөтөн, айымньылаахтык үлэлээн-хамнаан, ситэри олоҕу олорон бу дойдуттан барбыта. Иванов Н.С. (Хадаар, Бөҕө Чэмпээйэп уола) куорат кыыһын Тихонова Луиза Гаврильевнаны ойох ылан, куоракка олохсуйбута. Икки кыыс, биир уол оҕоломмуттара. Коля өр сылларга медучилищеҕа физкультура учууталынан олус таһаарылаахтык үлэлээбитэ 84 сааһыгар бу олохтон барбыта. Миитэрэй биһиги эрийсэн сылдьабыт.
Миитээ Чечебутов үлэтин Өлөөн оройуонуттан саҕалаабыта, ол гынан баран климатын тулуйбакка кыһын (үөрэх дьылын ортотугар) төннөн кэлбитэ. Аҕыйах хонон баран Чурапчы орто оскуолатыгар учууталынан ананан тахсыбыта. Эһиилигэр мин үөрэхпин бүтэрэн, Мугудай орто оскуолатыгар ананан таҕыстым, онтон ыла, иннэлээх сап курдук, Чурапчы оскуолаларынан батысыһа сылдьан баччаҕа кэллибит.
Дмитрий Павлович дьону, учууталлары намтата буолбакка, үчүгэй өрүттэрин таба көрөн сыһыаннаһар, хайгыыр үтүө хаачыстыбалааҕын бэлиэтиэм этэ. Кини Чурапчыга үлэтин бастаан Чурапчы орто оскуолатыттан саҕалаабыта уонна бу коллективы сөбүлээбитин кэпсиирэ. Мин бу оскуолаҕа үөрэммит буоламмын учууталларым үтүө тылларынан ахтыллалларын үөрэ истэрим. Дириэктэр Ефимов Г.Д., завуч Ермолаев В.П., Охлопкова А.Ф., ордук А.Ф. Охлопкованы хайгыырын, учууталларга ийэлии сыһыаннаҕын, ирдэбиллээҕин, сүбэ-балта курдук тыллааҕын, эппитин толорторорун. Дмитрий Павлович, Александра Федоровнаттан элбэххэ үөрэммит булуохтаах. Дмитрий Павлович кылгас кэмҥэ оскуола-интэринээккэ үлэлээн ааспыта. Онно Коркин Д.П., Ермолаев В.Ф. (биллиилээх агроном, эпосовед) кытта биир дьиэҕэ олорбута. Дмитрий Петрович Коркины учуутал быһыытынан үрдүктүк сыаналыыра: «Кини улуу тренер буолбатаҕа да буоллар, чулуу учуутал буолуо этэ»,— диэн бэркэ астынан кэпсиирэ.
Сэбиэскэй кэмҥэ комсомол партия саллаата, резервэтэ этэ.Үөрэнээччи ыччат үөрэххэ барар буоллаҕына комсомол райкомун путевката суох үөрэххэ кыайан туттарсыбата, эбэтэр комсомолец партияҕа киирэр буоллаҕына комсомол РК рекомендацията хайаан да ирдэнэрэ. Мин соторутааҕыта архыыптан, 1965-1967 сс. комсомолга үлэлээбит дьыалаларбын көрдөнө сылдьан, 1966с. олунньу 22 күнүгэр райкомол бюротун бэбиэскэтигэр кэтиллэ тустум. Онно биир пуунунан Д.П. Чечебутов ССКП кандидатынан киирэригэр сөбүлэһэн бюро уурааҕын таһаарбыт эбиппин. Онон табаарыспар Амма орто оскуолатыгар дириэктэринэн ананыытыгар бастакы олугу уурсубут эбиппин (оччолорго салайар үлэҕэ партиялаах буоларыҥ ирдэнэрэ).
Дмитрий Павлович 1966 с. мин дойдубар Амма орто оскуолатын дириэктэринэн ананан үлэлии киирбитэ. Оччолорго Амма орто оскуолатыгар (1966-1974 сс.) аҕыс сыл дириэктэринэн үлэлээн бу оскуоланы, оройуон эрэ таһымыгар буолбакка, өрөспүүбүлүкэ биир бастыҥ үлэлээх оскуолаларын кэккэтигэр таһаарбыта. Бастатан туран, материальнай-техническэй базаны бөҕөргөтүүгэ сүрүн болҕомтотун уурбута. Ол курдук, мин өйдүүрбүнэн, 1970 с. В.И. Ленин 100 сааһын көрсө 320 миэстэлээх Чурапчы оройуонугар аан бастаан типовой оскуола тутуллан үлэҕэ киирбитэ (кэлин 1972 с. Сылаҥҥа, 1976 с. Хайахсыкка). Бу Мындаҕаайыга эрэ буолбакка, бүтүн Чурапчы оройуонугар, революцияҕа тэҥнээх событие этэ. Онон Чечебутов Д.П. улууска бастакы типовой оскуола капитана, флагмана буолар. Маны таһынан, Ленин аатынан колхоз бэрэссэдээтэлэ Николаев Е.С. дьаһалынан оскуолаҕа сабыс-саҥа прицептээх «Беларусь 82» трактор, «ГАЗ-51» массыына бэриллибиттэрэ. 75 миэстэлээх саҥа интернат дьиэтин туттарбыта. Амма кытылын үрдүгэр оҕо сынньалаҥ лааҕырын туттарбыта билиҥээҥҥэ диэри туһалыы турар.
Оскуола үөрэтэр- иитэр үлэтигэр солбуйааччыларынан кэргэннии Васильев С.О., Необутова М.М. дириэктэри кытта биир тылы булан, сүрдээх түмсүүлээх коллективы олохтообуттара уонна оскуоланы айымньыылаах, таһаарыылаах, күүрээннээх үлэҕэ туһаайбыттара.
1967-1968 сс., 1968-1969сс. үө.с. биһиги дьиэ кэргэн дойдубутугар, Амма орто оскуолатыгар, үлэлиир буоллубут. Бэҕэһээҥҥэ диэри кытыйаҕынан-хамыйаҕынан бырахсыбыт, биир иһиттэн аһаабыт, биир ороҥҥо утуйбут табаарыһым миэхэ “тойон” буолан хаалла. Миэхэ испэр кутуйах хаамар: табаарыһым «тойонун» биллэрэн хоноччу туттар дуу эбэтэр уруккулуу сыһыаны олохтуур дуу? Дьолго, табаарыһым сыһыанын уларыппатаҕа, оттон үлэҕэ (оскуолаҕа) мин субординацияны тутуһар буоллаҕым.
Икки сыл биир оскуолаҕа табаарыһым салалтатынан учууталлаабыт буоламмын, “кини хайдах үлэлээх дириэктэр этэй” диэҥҥэ бэйэм санаабын суруйуохпун сөп. Кини ырааҕы анааран кэскиллээхтик, олохтоохтук үлэлиир дьоһуннаах салайааччы, оскуола дириэктэрэ буоларга айылҕаттан ананан төрөөбүт диэн быһаччы этэбин. Кини сыллааҕы үлэ былааннарын үөрэх дьылын саҕалыыр педсовекка бигэргэттэрэр, ол кэнниттэн чиэппэрдээҕи, ыйдааҕы, нэдиэлэтээҕи былааннар чуолкайданаллар. Хас биирдии учуутал хайдах таһымнааҕын, бэлэмнээҕин билээри уруоктарга, кылаас мунньахтарыгар, пионерскай, комсомольскай мунньахтарга, кылаас таһынааҕы бары тэрээһиннэргэ былааннаахтык сылдьара, сүбэ-ама, ыйыы-кэрдии биэрэрэ. Кырдьыга, биир да уруокка сылдьыбакка эрэ учуутал үлэтигэр хайдах сөптөөх сыанабылы биэриэххэ сөбүй?
Айымньыылаах, түбүктээх, былааннаах үлэ түмүктэрэ сотору биллибитинэн барбыттара. Амма орто оскуолатын үлэтин уопута улууска эрэ буолбакка, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн тарҕаммыта. Математика кабинета (Хатылыков А.М.), физика кабинета (Попов А.А.), үлэ уруогун кабинета ( Потапов П.П.) методкабинет (завуч Необутова М.М.) базаларыгар тиһигин быспакка улуустааҕы, кустовойдааҕы, өрөспүүбүлүкэтээҕи учууталлар, завучтар семинардара ытыллаллара. Учууталлар үлэлэрэ үрдүкү салалтанан сыаналанар буолбуттара. Ол курдук, Сысолятина М.М. ССРС үөрэҕэриитин туйгуна, Дьячковская Г., Хатылыков А.М. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учууталлара, РФ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕэриитин туйгуннарынан Абрамова А.С., Попов А.А., Потапов П.П., Егоров Н.Н., Васильев С.О., Диодоров М.М., Чечебутова А.Д. о.д.а. буолбуттара. Бу оскуолаҕа үлэлээбит география учуутала Кондратьев П.П., история учуутала Санников В.Н. ЯРИУУ үлэһитэ, куорат оскуолатын дириэктэрэ буола үүммүттэрэ, педагогическай наука кандидаттара этилэрэ, начальнай кылаас учуутала Яковлева (Диодорова) Л.А. РОНО методиһа, Попов Г.Г. биллиилээх суруналыыс, «Саҥа олох» хаһыат эрэдээктэрэ буоларга тиийэ үүммүттэрэ. Муза Михайловна улууска биир саамай үчүгэй үлэлээх завуч буолан үлэтин уопута улууска, өрөспүүбүлүкэҕэ тарҕаммыта, дьон-сэргэ, коллегаларын ытыктабылынан туһанара. Оскуола дириэктэрэ Чечебутов Д.П. 1968 с. Арассыыйа учууталларын съеһигэр делегатынан талыллар чиэскэ тиксибитэ.
1975-1977 сс. оройуон үөрэҕин салаатын сэбиэдиссэйинэн таһаарылаахтык үлэлээбитэ. Хатылы орто оскуолатыгар дириэктэринэн 1974с., 1977-1991 сс. бэйэтин суолун-ииһин хаалларар курдук үлэлээбитэ, оскуоланы улуус биир бастыҥ үлэлээх оскуолатыгар таһаарбыта. Бу оскуолаҕа завуч Кузьмин Эдуард Алексеевичтыын олус табыллан, сөҥнөһөн , үчүгэй тандем буолан үлэлээбиттэрин бэлиэтиир тоҕоостоох. Оҕо сайыҥҥы сынньалаҥын базатын Бабаҕаҕа образцовай гына туттарбыта, сыллата ити лааҕыр базатыгар улуустааҕы, өрөспүүбүлүкэтээҕи семинар мунньахтар ыытыллар буолбуттара. Өрөспүүбүлүкэтээҕи үлэ-сынньалаҥ лааҕырдарын көрүү куонкурустарыгар бастакы, иккис миэстэттэн түспэттэрэ. Бу лааҕыр начальнигынан уһун кэмнэргэ дууһатын ууран үлэлээбит Г.Н. Аммосовы бэлиэтиир хайаан да наада. Хатылы оскуолатын базатыгар “Комсомол албан аата” музей (салайааччы Саха АССР үтүөлээх учуутала Соловьев Н.С.) Сэбиэскэй былаас эстиэр диэри олус бэркэ үлэлээбитэ. Оҕолору байыаннай- патриотическай тыыҥҥа ииппитэ, суолтата тугунан кэмнэнэниэй?!
Аҕа Дойду сэриитин бэтэрээнэ, Кыһыл Сулус орден кавалера, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ Ефимов Г.Д.: «Чурапчы улууһа үстэ өлө сыһа-сыһа тиллибитэ» диэн этиитэ оруннаах. Олортон биирдэстэрэ 1942 с. Чурапчы оройуонун 80 колхозтан 41-рин күүс өттүнэн Хоту көһөрүү буолбута. Бу иэдэннээх кырдьыгы үйэтитиигэ Дмитрий Павлович олоҕун кэлин отуттан тахса сылын «Хоту көһөрүллүү» музейын тэрийэн, сүһүөҕэр туруоран дьон-сэргэ махталын ылла, үйэлэргэ умнуллубат уос номоҕо буолар үтүмэннээх үлэни ыытта, көһөрүүгэ аналлаах хас да кинигэни суруйан, көһөрүллүү сорун-муҥун, эрэйин эттэринэн-хааннарынан билбит барахсаттары “тилиннэрдэ”, үйэтиттэ.
Дмитрий Павлович Мырыла орто оскуолатын учууталын Батарина Анна Дмитриевнаны кэргэн ылан сүрдээх эйэлээхтик, ыал буолан олохторун саҕалаабыттара 57сыл буолла. Түөрт оҕону төрөтөн, улаатыннаран, үөрэтэн-такайан, киһи-хара, ыал оҥордулар. Сиэннэр, хос сиэннэр эһээлээх эбээлэрин манньыталлар, үөрдэллэр-көтүтэллэр, олохторун уһаталлар.
Дмитрий Павлович бүгүн, олунньу 8 күнүгэр 89 сааһын туолар. Ытык саас. Орто киһи олоҕун устата доҕордоспут, эн-мин дэһиспит киһибэр, кини дьиэ кэргэнигэр бары үчүгэйи тускулаатаҕым буолуохтун!
Виталий Неустроев, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Норуот үөрэҕириитин туйгуна, СӨ үөрэх систиэмэтин бочуоттаах бэтэрээнэ, Чурапчы улууһун уонна Болугур нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, «Гражданскай килбиэн» бэлиэ хаһаайына
Бэлэмнээтэ Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ