Дотас сүбэлээтэҕинэ манньатын маарка көрдөөччү. Биир почтовай маарканы. Харчыттан кыккыраччы аккаастанар. Урут биирдэ дьиэтигэр биэстээх харчыны аҕалбытын дьоно билбиттэрэ, онтон ыла маарканы эрэ көрдүүр.
Үһүс “В” кылаас үөрэнээччитэ Дотас туһунан сурах оскуоланы тилийэ көппүтэ быданнаата. Ол маннык түбэлтэ кэнниттэн… Чэ, бээ, барытын бэрээдэгинэн кэпсиэххэ.
Сандал саас үгэннээн турара. Маҥан сиидэс сабыылаах килэдиспит киэҥ түннүктэринэн күн көмүс сардаҥалара тыган, кылаас иһэ күлүмүрдүү оонньуура. Маннык үтүө күҥҥэ санньыйар, санааргыыр кэлиэ дуо?! Онуоха эбии салгын сайыҥҥы сынньалаҥ сытынан аҥылыйарга дылыта. Ол да иһин кылааска биир да санаарҕаабыт сирэй-харах көстүбэт. Барыта – сааскылыы сандаархай.
Арай Андрюс туох эрэ кыһалҕаҕа ылларбыта өтө көстөрө. Кини перемена аайы кылаас муударай үөрэнээччитин аттыттан арахсыбакка тэпсэҥнээбитэ, тугу эрэ ыйыталаһыан баҕарара. Онуоха Дотас, сыанатын ыаратан, болҕомтотун олох даҕаны уурбаттыы туттубута. Инньэ гынан Андрюс табаарыһын үөрэх бүппүтүн кэннэ биирдэ уулуссаҕа сиппитэ, кинилэр “остуоруйаҕа киирэр” кэпсэтиилэрэ дьэ онно буолбута.
- Дотас, тохтуу түһүүй? – диир Андрюс. – Дьэ, доҕоор, эн көмөлөспөтөххүнэ иэдэйэр киһи буоллум.
Дьыала маннык этэ. Соторутааҕыта Андрюс аҕата Киргизияҕа баран кэлбитэ. Онно поеһынан түөрт күн айаннаан тиийэллэр. Ол иһин кини самолетунан көппүтэ. Ол Литваттан адьас уратылардаах дойду диир. Тула өттүн, верблюдтар караваннарын курдук, уһулута ойон тахсыбыт хайалар да хайалар. Хайалар хоннохторо – кып-кыһыл мак сибэккилэринэн симэммит чээл-күөх хочолор. Ол эрээри кылаабынайа ити буолбатах. Аҕата Киргизияттан хара, түөрт муннуктаах, маҥан солко оһуордаах түбэтиэйкэ аҕалбыта. Ону Андрюска көрдөрөн баран ыскаабыгар уган кэбиспитэ. Ыскаапка өссө Аргентина солуома сэлээппэтэ – сомбреро уонна Кавказ маҥан боолдьох бэргэһэтэ – сванка бааллара. “Бу национальнай бэргэһэлэр”, — диэбитэ аҕата. – Биһиги кэргэммит коллекциятынан буолуохтара”.
Андрюс бэҕэһээ, өрөбүл киэһэ, дьонуттан ыйыппакка эрэ түбэтиэйкэни ылбыта, оҕолорго көөчүктүүр санаалааҕа. Кэтэн көрбүтэ, киниэхэ быдан улахан этэ, хаамтаҕын аайы туой хараҕар саба түһэ турара. Быһаччы эттэххэ, Андрюс, Вильняле кытыытыгар киирбитэ. Ууга күлүгүн көрүнээри төҥкөйөн эрдэҕинэ түбэтиэйкэтэ мэлис гыммыта. Өйдөөн көрбүтэ, өрүс устун устан эрэрэ.
- Чуолкай, — диэбитэ Дотас.
- Бэйэҥ билэҕин, Вильняле хайа өрүһүн курдук күүстээх сүүрүктээҕин, — Андрюс муннун өрө сыҥа-сыҥа, хараҕын уутун кыатана сатыы-сатыы үҥсэргиир.
- Билэн бөҕө! Биирдэ Вильняле ыт оҕотун илдьэ барбытын илэ харахпынан көрбүттээҕим. Эрэйдээх нэһиилэ тахсыбыта.
- Түбэтиэйкэбин ситээри биэрэк устун муҥ кыраайбынан эккирэппитим. Оттон түбэтиэйкэм, били муоста анныгар баар ытылҕаҥҥа күөрчэхтэнэ түһээт, тимирэн хаалла.
- Быһата, итини дьиэҕэр билэ иликтэр, — диэбитэ Дотас эмиэ да ыйытардыы, эмиэ да бигэргэтэрдии.
- Билбиттэрэ буоллар эйигин эмиэ тоҕо ыаспайдыыр этим, — Андрюс сыҥсыйар, өйдөөбүччэ сиэптэрин хастан зебра ойуулаах маарканы уонна көмүс суулаах кэмпиэти сулбу ойутан таһаарар. Маарката дэлби кумаланан, оттон кэмпиэтэ буоллаҕына илдьирийэн хаалбыт. Онтукаларын Дотаска туттаран кэбистэ.
Дотас маарканы эргим-ургум тутан көрдө уонна төттөрү уунна:
- Кумаламмыта бэрт.
- Аахайбаккабын баара. Чэ, хомурдуос ойуулаах мааркалары бүтүн серияны бэлэхтиэм, — диэн Андрюс буруй туттан ботугураата.
Дотас астык баҕайытык тоҥхох гынна уонна кэмпиэтин эмэ-эмэ улахан толкуйга түспүт киһилии тутунна. Кэмниэ кэнэҕэс муннун анныгар “Так… Тюбетейка, мене-тейка, себе-тейка-неробейка” диэн киҥинэйэн ыллаата. Өскөтүн Дотас ити курдук ыллыыр буоллаҕына, төбөтө Шерлок Холмстыы толкуйдуур диэн кэбис. Андрюс чөрбөҥнүүр.
- Дьэ маннык гын: аҕаҕыттан, уорбаламмат гына ньуолбардаан, Киргизия столицатын туһунан, иккиһинэн, онно хас оскуола баарын ыйыталас. Онон бүтэр.
- Онон бүтэр? – Андрюс соһуйа түһэр.
- Бүтэр! Онтон атынын кэнники. Билбиккин миэхэ этэҕин. Ээ, арба хомурдуос ойуулаах мааркаҕын умнаайаҕын, — дии-дии харахтара тэбэнэттээхтик чаҕылыҥнастылар. Онтон эргиллэ түспүтэ да дьиэтин диэки тэбинэ турда.
Переменаҕа Андрюс кэпсээнин истэн баран Дотас:
- Отуттан тахса… – диэн баран боччумнука хатылаан кэбистэ. Кини сүбэлии охсорго тиэтэйбэт. Туох санаалааҕа да биллибэт. Хата ыйыта. – Кылааһыҥ сурунаалыгар эн араспаанньаҥ хаһыс нүөмэрий?
- Уон бэһис.
- Уон бэһис… Үчүгэй… Чэ, иһит: эн Фрунзеҕа сурук ыытаҕын. Үһүс “В” кылаас сурунаалыгар уон бэсиһинэн суруллар оҕоҕо. Суруккар уган значок дуу, открытка дуу бэлэх ыыт. Уонна түбэтиэйкэҕэ наадыйаргын аҕын, баҕар көрдөс даҕаны.
Кырдьык, наһаа да судургу, өйдөөх сүбэ. Хайаан бэйэм толкуйдаабатахпыный.
- Олус үчүгэй сүбэ, — Андрюс сүбэһитин хайҕаата.
- Өйдөө, биир эрэ суругу ыыппаккын. Фрунзе куорат маҥнайгы нүөмэрдээх оскуолатыттан саҕалаан отутус оскуолатыгар тиийэ суруйаҕын. Чэ, холобур, маннык: Киргизия, Фрунзе куорат маҥнайгы оскуолата, онтон иккис оскуолата, ити курдук салгыы… Үһүс “В” кылааска. Кылаас сурунаалынан уон бэһис нүөмэрдээх үөрэнээччигэ. Өссө “В” эрэ буолбатах, үһүс “А”, “Б”, “Г” кылаастарга эмиэ суруйуохтааххын.
- Хайа, доҕоор, элбэҕэ бэрт буолсу дии?
- Отут оскуолаҕа түөртүү сурук. Барыта – 120. Ол оннугар 120-тэн хайаатар да биир эмэ эппиэт кэлиэ турдаҕа дии.
- Баһыыба!
- Тугуҥ эмиэ баһыыбатай. Андрюс, икки түбэтиэйкэ кэллэҕинэ, биирдэстэрэ – миэнэ!
- Хайаатар даҕаны буоллаҕа дии.
Үлэ күөстүү оргуйда. Андрюс альбомуттан туох баар мааркатын хоҥнорон ылан кэмбиэрдэргэ сыһыартаата. Значоктарын коллекциятын барытын суйдаата, сүүс сүүрбэ сурук манан аҕай буолбатах. Кини бачча элбэх суругу хаһан даҕаны суруйа илигэ…
“Биллибэт доҕорум, дорообо! Эн араспаанньаҕын даҕаны билбэппин. Ол эрээри Эн, эмиэ мин курдук, кылааһыҥ сурунаалыгар уон бэһис киһинэн суруллаҕын. Эйиэхэ ол иһин суруйдум. Мин иэдээҥҥэ түбэстим. Аҕам Киргизияҕа бара сылдьан хап-хара, маҥан солко оһуордаах түбэтиэйкэ аҕалбыта. Ону алҕас өрүскэ түһэрэн кэбиспитим. Аҕам билиҥҥитэ билэ илик, ол эрээри биллэҕинэ – иэдээн. Өскөтүн кыаллар буоллаҕына баһаалыста түбэтиэйкэ ыытан миигин өрүһүй! Уонна куруук суруйсуохха. Кэһиибин төрөөбүт куоратым Вильнюс значогун ыытабын. Миэхэ оскуолаҕа аадырыстаан суруй, дьиэбэр билэллэрэ табыллыбат. Манан суруйан бүтэбин. Бары үчүгэйи баҕара хааллым Андрюс”.
Дотас ааҕан баран сурук бүтүүтүгэр “Эһиэхэ эдэр ыччаттарын бэрэстэбиитэлэ Дотас эҕэрдэ ыытар, кини эһигини кытары билсиэн наһаа баҕарар” диэн эбэн биэрэргэ сүбэлээбитэ.
Икки нэдиэлэ ааста. Хата аҕата командировкаҕа буолан, түбэтиэйкэ умнууга хаалла. Андрюс кэтэһэн кэлтэгэй буоларыгар тиийдэ. Арай ыам ыйын биир бэртээхэй күнүгэр учуутала: “Андрюс, учительскайга киирэ сырыт эрэ, эйиэхэ бандероль кэлбит”, — диэтэ. Андрюс сүрэҕэ, төлө көтөн тахсыах айылаах, битигирии мөҕүстэ. Учительскайга киирэн кэллэ. Көрбүтэ, уп-уһун остуолга тэтэркэй кумааҕы суулаах бакыат сытара. Ылаат көрүдүөргэ таҕыста. Долгуйуутуттан салҕалас буолбут илиитинэн бакыатын үрэйдэ – түбэтиэйкэ! Оруобуна аҕата аҕалбытын курдук – хара, түөрт муннуктаах, маҥан солко оһуордаах. Үөрүү сүрдээх! Түбэтиэйкэ иһигэр сурук угуллубут: “Күндү Андрюс! Эн суруккун тутан олус үөрдүм. Значогун иһин баһыыба. Тута, эн көрдөспүтүҥ курдук, түбэтиэйкэ атыыластым, ону эйиэхэ бэлэхтиибин. Мин атын республика оҕотун кытта доҕордоһуохпун уруккаттан наһаа баҕарабын. Мантан инньэ эн биһиги куруук суруйсуохпут диэн үөрэбин. Ийэм Литваҕа хайа олох суох, сылгы кымыһын даҕаны испэттэр диир. Кымыс олус минньигэс. Мин наһаа таптыыбын. Иллэҥ кэммэр лыахтары тутааччыбын. Билигин син балачча лыахтанным. Өскөтүн кыаллар буоллаҕына, миэхэ Литва лыаҕын ыыт. Бэйэҥ доҕотторгун, кылааһыҥ, республикаҥ туһунан элбэхтик суруй. Мин эмиэ суруйуом. Дотаска эҕэрдэ. Ытыктабылы кытары Асан”.
Кылааска киирээт Андрюс Дотаска хараҕынан имнэннэ.
Нөҥүө күнүгэр учуутала эмиэ: “Эйиэхэ эмиэ бандероллар кэлбиттэр”, — диэтэ. Андрюс эмиэ учительскай уп-уһун остуолун иннигэр баар буола түстэ. Бу сырыыга түөрт тэҥҥэ кэлбит. Кини бандероллары үрэйэ да барбата. Иһигэр туох баарын бүтэйдии сэрэйэр. Биллэн турар, биир түбэтиэйкэни, кэпсэтии быһыытынан, Дотаска биэриэ, биири бэйэтэ ылыаҕа. Онтон атыттары?.. Көрүллүө.
Уруок кэнниттэн Дотас түбэтиэйкэни кэтэн көрдө: “Арыый улахан да, чэ, туох буолуой”, — диэтэ.
Нөҥүө сарсыарда учуутала муодарҕаабыт куолаһынан саҥа бандероллары ыларыгар эттэ. Андрюс кыбыһынна. Үүтүн тохпут оҕо курдук, учительскай диэки аат харата саллаҥнаата. Остуолга бандероль бөҕө өрөһөлүү кыстанан сытара. Биэс уонтан тахса быһыылаах. Бу үлүгэр элбэҕи кини хайаан илдьэ барыаҕай? Хайдах да гыныан булбакка, бандероллары хонноҕун анныгар кыбына сатыыр. Иһигэр Дотаска кыыһырар. Бу барыта кини угаайыта. Этэ сатаныллыбыта эбээт. Ону истибэтэҕэ.
Кылааска Андрюс оттооҕор намыһахтык, уутааҕар чуумпутук олордо. Дотас диэки хайыһан да көрбөтө.
Нөҥүө күнүгэр Андрюһу оскуола дириэктэрэ ыҥыттарда:
- Бу аата тугуй? Быһааран биэриэҥ буолаарай. Эбэтэр төрөппүттэргин ыҥырабыт дуу?
Учительскай остуолугар өссө элбэх бандероль кутулла сытара. Андрюс ордук онтон ыксаата, хараҕыттан уу-хаар, баһа-баһа: “Мин быһаарыам… Кэнники…” – диэтэ.
Дьиэтигэр кэлэн биир бандеролу үрэйэн көрдө. Чээн! Халлаан күөҕэ өҥнөөх солконон оһуордаммыт баархат түбэтиэйкэ. Уонна эмиэ сурук:
“Күндү Андрюс! Эн наһаа да муода, кыраһыабай ааттааххын. Литваттан кэлбит сурук миэхэ түбэспитин кылаас оҕото барыта ордугурҕаата. Сурунаалга мин нүөмэрим – оруобуна уон бэһис. Эйиэхэ түбэтиэйкэ наадатын ааҕан баран санааҕа ыллара сырыттым. Тута атыылаһан ыытахпын харчым суох этэ. Ийэбиттэн көрдүүрүм сатаммат. Биһиги, бииргэ төрөөбүттэр, тохсуобут. Онон ийэбитигэр таһаҕас буоларбыт үгүс. Инньэ гынан саҥаспыттан сап уонна баархат ылан бэйэм тиктим. Дьүөгэлэрим уонна эдьиийдэрим көмөлөстүлэр. Кинилэр эйиэхэ эҕэрдэ ыыталлар. Түбэтиэйкэни төһө сөбүлээтиҥ? Андрюс, эйиэхэ үөрүүнэн бэлэхтиибин. Мин эһэлээх эбэм киэҥ-нэлэмэн Ыссык-Куль кытылыгар олороллор. Онно олус кэрэ. Улааттаххына кэлэ сылдьаар. Бэйэҥ көрүөҥ. Эн суруккун күүтэбин. Эйигин кытары доҕордоһуохпун баҕарабын. Бары үчүгэйи баҕара хаалабын Айгюль”.
Бу суругу ааҕан баран Андрюс наһаа саатта, мэктиэтигэр кытаран хаалла. Түүн уһуктан эмиэ Айгюлы санаабыта, өр баҕайы ытыы сыппыта. Сарсыарда сирэйэ-хараҕа дэлби дарбайан турбута. Ол күн учительскай остуолугар үс эрэ бакыат сытара. Оттон нөҥүө күнүгэр биир түбэтиэйкэтэ суох сурук кэлбитэ.
“Күндү доҕорум Андрюс! Кыайан түбэтиэйкэ ыыппатым. Ону бырастыы гын. Маҕаһыын бөҕөнү кэрийэ сатаатым да булбатым. Барытын атыылаһан кэбиспиттэр. Онон эн иннигэр буруйдаах курдук сананабын. Ол эрээри санаарҕаама, атыыланнар эрэ хайаатар да ыытыам. Мин эйигин кытары доҕордоһуохпун баҕарабын. Билигин бу Ала-Тоо хайаларын көстүүтэ открытканы ыытабын. Кыаллар буоллаҕына, Литва көстүүлэрин ыыытаргар көрдөһөбүн. Мин муораны хаһан даҕаны көрө иликпин. Муора көстүүтүн ыыттаххына ордук буолуо этэ. Хоргутума! Түбэтиэйкэни көрдөөн баран булбатым. Чиэһинэй пионерскай тылым”, — диэбит Тологен диэн уолчаан.
Бу суругу Андрюс переменаҕа кылаас иһигэр аахпыта. Сонно кинини дьуһуурунай дириэктэргэ ыҥырбыта. Андрюс бастаан наһаа долгуйбута, онтон тугу даҕаны кистээбэккэ кэпсээн биэрбитэ.\
- Эн биир, суругу ыыппакка, тоҕо сүүс сүүрбэ суругу суруйдуҥ? – диэн суостаахтык ыйытар.
- Миэхэ итинник Дотас сүбэлэээбитэ, — Андрюс табаарыһын уган биэрдэ. Кини хобуоччу буолбатах, ол эрээри Дотас төттөрү сүбэлээбититтэн олус абарар. “Дотас хайдах сүбэһитин биллиннэр” дии саныыр.
- Мин тарбаҕым ыалдьыар диэри суруйбутум. “Дьэ билигин Дотас тос-мааскатын ылыаҕа, киниэхэ ол сөп” дии санаабыта.
Андрюс соһуйуон иһин дириэктэр күлэ-күлэ:
- Наар киһи сүбэтинэн сылдьыаҥ дуо? Бэйэҥ төбөҥ ханнаный? Дотастааҕар быдан улахаҥҥын эбээт, — диэбитэ.
Тиһэх уруок бүтүүтүгэр учуутал Дотаһы чинчилиирдии көрө-көрө эппитэ:
- Дьэ билигин, “улуус сүбэһит”, эн муудараһыҥ тугу тобулар? Тугу этэрбин таайар инигин?
- Билэбин, — Дотас олох да симиттибэккэ, чобуотук хардарбыта.
- Оччоҕо тугу сүбэлиигин?
Дотас саҥата суох түннүгү одуулаһар. Ыраах баҕайы көстөр суолга үкчү оҕо оонньуурун курдук кыракый от күөҕэ өҥнөөх вагоннар сүүрэллэр. Оҕолор бары билэ сылдьаллара, онон Дотастан харахтара арахпата, хайдах сүөрүнэрин билиэхтэрин баҕараллара.
- Мин сүбэлиэм этэ, — диэн Дотас лоп-бааччы саҕалаата, — мин сүбэлиэм этэ… Суруктары уонна түбэтиэйкэлэри барыларын киргиз оҕолорун кытары доҕордоһуохтарын, суруйсуохтарын баҕарааччыларга түҥэтэн биэриэххэ.
- Маладьыас! – учуутал Дотаһы хайҕаата.
“Олус да судургу быһаарыныы буолла. Кырдьык даҕаны суруктары, түбэтиэйкэлэри оҕолорго тарҕатыахха. Суруйустуннар, доҕордостуннар, бэлэхтэри даҕаны бэристинэр ээ. Судургуттан судургу, чуолкай быһарыныы” дии санаата Андрюс.
Дотаска кыыһырар табыллыбат эбит. Оччолоох түбүк үгүс. Бандероллары кылааска аҕаллылар, баҕарааччыларга биир-биир туттартаан истилэр. Ити икки ардыгар “а” уонна “б” кылаас оҕолоро көрдөөн ыллылар. Кинилэр суруйсуохтарын, доҕордоһуохтарын эмиэ баҕараллар эбит. Андрюс сиэбигэр Асан уонна Айгюль суруктарын угунна. Ити оҕолор кини доҕотторунан буолуохтара…
Билигин кинилэр кылаастара Ала-Тоо хайатыгар, Ыссык-Куль күөлүгэр күүлэйдии барар баҕалаахтар.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ тылбааһа. Сэбиэскэй Сойуус уонна Литва суруйааччыта, оҕо литэрэтиирэтин биллэр ааптара Витауте-Геновайте Юргевна Жилинскайте “Операция “Тюбетейка”” диэн 1987 сыллааҕы кэпсээниттэн.