Былыр-былыргыттан саха норуоттун сүрүн дьарыга сылгы иитиитэ – хаһаайыстыба тэринэр биир сүрүн хайысхата буолар. Онтон сылгылар ыарыыга сыстыбакка, этэҥҥэ кыстыыларын туһугар, сахалыы сиэринэн сылыктыыр, сэрэнэр идэлээхпит, этэҥҥэ кыстыылларыгар кыһаллабыт.
Мыт- (латынныы Adenitis equorum;) — сылгыга эмискэ, күүскэ киирэр сыстыганнаах ыарыы буолар. Сахалыы киэҥник тарҕаммыт аата Күөмэйдьит(Хабарҕаһыт) диэн. Сылгы таҥыытын иһин салыҥнаах бүрүөлэрэ уонна сыҥаахтарын аннынааҕы былчархайдара сүһүрэллэр. Сылгы муннуттан ириҥэлээх сүүрээн түһүөн сөп, хараҕа ириҥэрэр, тыынар сиригэр хабарҕатын таһынан искэннээх буолуон сөп. Кураанаҕынан сөтөллөр, кыраадыһа 41-гэ диэри үрдүүр, ыараханнык тыынар буолар, аһаабат. Тутан көрдөххө, моонньун диэки ыарыыланар, төбөтүгэр баар былчархайдара көбөр, этэ-сиинэ дарбайыан сөп.
Бу ыарыы дойдуга 1664 сыллаахтан бастакытын көстүбүтэ биллэр.
Ыарыыны көбүтээччи – микроб стрептококк диэн буолар. Бу микроб саар курдук быһыылаах, тас эйгэҕэ тулуйумтуо: хаппыт ириҥэҕэ – 6 ый, окко, соломоҕо – 18-22 хонукка, ууга – 6-35, мууска 60-80 хонукка тыыннаах сылдьар, сибиэһэй стрептококк хахтаах буолар(капсулалаах) хамсаабат. Күөмэйдьит (Хабарҕаһыт) ыарыынан үксүн ыччат сылгы, убаһалары ийэлэриттэн араарар кэмҥэ ыалдьааччылар. Ыарыыны көбүтээччи муҥутаан олохсуйар эйгэтинэн ыарыылаах сылгы буолар. Сутуллубут сылгы сөтөллөрүгэр, тыбыырарыгар былчархайдарын ириҥэлээх искэннэриттэн, ону тэҥэ таныыларыттан бу микроб ыһыллан тарҕанар. Сылгы ити ыарыыга айаҕынан эбэтэр салгын нөҥүө сутуллар.
Ыарыы бэлиэлэрэ:
Маннык ыарыы сылгы ыран-дьүдьэйэн, мөлтөөн бардаҕына, өрө көбөн кэлээччи. Үксүгэр эдэр эбэтэр мөлтөх туруктаах сылгы ыалдьар. Кэлиҥҥи сылларга ыарыы көстөр түбэлтэлэрэ бааллар. Ыарыйдахтарына, сыстыһан элбиэхтэрин сөп, сылгы ырыганныыр, сэниэтэ суох буолар, убаһалар улааппаттар. Сылгыгыт ыалдьыбытын биллэххитинэ, бэйэҕит эмтээбэккэ олохтоох бэтэринээрнэй исписэлиискэ этэн, бэтэринээрнэй чинчийэр лабораторияҕа муннун сүүрээниттэн, эбэтэр искэнэ тэстибит ириҥэтиттэн анаалыс ылан ыытыаххытын сөп. Ыалдьыбыт сылгы баарын биллэххитинэ, уопсай үөртэн туоратан, ыарыы өссө тарҕамматын туһугар, туспа хааччахха уган аһатыахха, эмтэтиэххэ наада. Ыарыы биллибэккэ сылдьар кэмэ 3-4 күнтэн 15 хонукка диэри тиийэр. Ыарыы сытыытык, сороҕор сыыйа аалларан, уһаан барар.
Кэлин түргэнник улаатан иһэр искэн үөскүүр, онтуката тиһэҕэр тиийэн тэстэр. Сиппит (астыйбыт) искэн тэһиннэҕинэ, сылгы үтүөрбүтүнэн барар. Ыарыы уустугуран бардаҕына, сылгы ис органнара, сүһүөхтэрэ, мэйиитэ сүһүрэн бараллар.
Арыый атын көрүҥэр эдэр ийэ сылгы уонна атыыр сылгы иссиһэр кэмнэригэр ыалдьыахтарын сөп. Эдэр биэ кэнниттэн ириҥэлээх сүүрээн түһүөн сөп. Төрөөбүт буоллаҕына, маститтыан сөп. Атыыр эдэр сылгы ууһатар уоргана ириҥэрэн, сүһүрэр, ону тэҥэ ииктиир уоргана эмиэ сүһүрэн иигэ хаайтарыан эбэтэр тохтуу-тохтуу ииктиир буолуон сөп. Бу ыарыыга сутуллубут сылгы биһиги тымныы дойдубутугар, өр хамсаабакка, аанньа аһаабакка турбут буолан тымныйыы бары көрүҥүнэн ыалдьар, устунан өлүөн да сөп.
Ыалдьан өлбүт сылгыны эттээн, чинчийэн көрүүгэ тыынар уорганнарын сүһүрүүтэ барыта көстөр, былчархайдара иһэн, сүһүрэн, улаататаллар уларыйаллар. Былчархайдарыгар ириҥэлээх көрдүгэннэри көстөллөр. Мурун ис өттүн салыҥнаах бүрүөтэ уонна тыҥа сүһүрбүттэрэ биллэр.
Тыҥатын аһан көрүүгэ тымныйбытын көрөөт, билэҕин, бронхаларыттан ириҥэ сүүрүөн сөп.
Сэрэтэр эмтиир тэрээһинэ; Хабарҕаһыт ыарыы клиническэй көстүүтүнэн, эпизоотологическай чахчыларынан (үксүгэр ыччат сылгы ыалдьарынан) уонна лаборатория анаалыһынан сылыктаан, диагноз туруоруллар. Ыарыы диагноһын билээри, лабораторияҕа тэстэ илик искэн иһинээҕитин(ириҥэтин) ылан ыытыллар. Сылгы муннун, баастарын марганкалаах суурадаһынынан ыраастанар, үксүгэр пенициллин, бициллин булкаастаах антибиотигынан эмтэнэр, салгыы сулфаниламидтарынан эмтэниллэр. Искэннээх буоллаҕына, хайытан ыраастанар. Ыарыы уустугурдаҕына, тымырга 150—200 мл 33%-наах испиир, 50—100 мл 30%-наах глюкоза, 2—3 г норсульфазол, 25 мл люголь уонна 100 мл 0,85 % -наах хлористай натрий суурадаһыннарын холботолоон бэриллэр. Ыарыыны сэрэтэр сыалтан сылгылары аһатыы, көрүү-харайыы усулуобуйатын тупсарыллар. Ордук кичэйэн саҥа төрөөбүт убаһаларга ийэлэриттэн араарыллыбыттарын уонна ол кэннинээҕи кэрдиис кэмнэргэ кыһамньыны ууруллар. Маннык бириэмэҕэ сылгыны күөх, намчы отунан, араскыламмыт бурдук туораҕынан, минеральнай веществоларынан эбии аһатыллыахтаах. Ыалдьыбыт сылгы баарын биллэххэ, туспа сиргэ туруоран аһатыахха наада, карантин оҥорон туһунан туруоруллуохтаах. Сылгы турар тутууларын сарайдарын, хаһааларын ыраастаныллар, ыалдьыбыт сылгы ириҥэтин ыраастаабыт миэстэни хлор суурадаһынан (4 % активнай хлордаах), 5%-наах креолин эмульсиятынан, 5%-наах аһыы натрий итии суурадаһыннарынан дезинфекцияланар. Карантин турдаҕына, бүтэһик ыалдьыбыт сылгы 15 күн буолбутун кэнниттэн босхолонор.
А.И.Давыдова ветеринарнай быраас.