2026 сыл — Саха сирин духуобунай олоҕор дьоһун суолталаах бэлиэ түгэн. Иллэрээ сыл дойдуга Дьиэ кэргэн, былырыын өрөспүүбүлүкэбитигэр Ийэ дойдуну көмүскээччи сылларынан биллэриллибит буоллахтарына, биһиги сүрэхпитигэр өссө биир ураты Култуура сыла тиийэн кэллэ. Бу күннэргэ национальнай кинигэ кыһата — бүгүн «Бичик» диэн ааттанан-суолланан тахсыбыт, үйэлээх устуоруйалаах «Айар» кинигэ кыһата төрүттэммитэ лоп курдук 100 сылын туолар.
Устуоруйа суолунан: Суруктан-бичиктэн саҕалаан
XX үйэ 20-с сыллара
Саҥа тэриллибит Саха АССР салайааччылара Платон Ойуунускай, Исидор Барахов, Максим Аммосов өйөбүллэринэн, сахалыы сурук-бичик сайдыытын акылаатын охсубут лингибиис Сэмэн Ноҕоруодап алпаабытынан, 1926 сыллаахха Дьокуускайга кинигэ таһаарар национальнай кыһа тэриллэр. Ол эрээри бу күнтэн өссө иннинэ, 1923–1924 сылларга Петрограҥҥа оҥоһуллубут саҥа сахалыы шрифт тарҕанан, «Сурук-бичик», «Ааҕар кинигэ» диэн букубаардар, ону тэҥэ «Кыым» хаһыат бэчээттэнэн барбыттара.
Бу кыһа норуот хараҕын аһар, сырдыкка угуйар соруктаах этэ. Кини маҥнайгы сирэйдэриттэн Алампа, Өксөкүлээх, Неустроев айымньылара, тыа хаһаайыстыбатын, билим тиэхиньикэтин туһунан босуобуйалар, оскуола учуобунньуктара күн сирин көрөллөрө. Сыл-хонук аастаҕын аайы кыһа атаҕар турда, «Сахаполиграфиздат» диэн ааттаммыта, оттон 2007 сыллаахха бастакы лингибиис аатын сүгэн, Семен Андреевич Ноҕоруодап аатынан киэн туттан үлэлээн кэллэ.
«Бичик»: Үйэлэр кирбиилэригэр
Саха сирин хас биирдии дьиэтигэр «Бичик» диэн тылы иһиттэхтэринэ, хайаан да сылаас мичээр үөскүүрэ. Уонунан сыллар тухары бу издательствоны кытта биһиги оҕо сааспыт аргыстаммыта. Оскуола паартатыгар уурар күөх тастаах математика, физика, история учуобунньуктара, остуоруйа алыптаах эйгэтигэр сиэтэн киллэрэр Былатыан Ойуунускай, Күннүк Уурастыырап, Николай Якутскай кинигэлэрэ — барыта «Бичик» сыралаах үлэтин түмүгэ.
Кыһа кэлин репертуарын лаппа байытан, «Улуу тутуу летопиһа», «Саха сирин кытта ситимнээх дьылҕалар» курдук документальнай сериялары, классиктар толору хомуурунньуктарын, билиҥҥи суруйааччылар бастыҥ айымньыларын таһаартаабыта. Кинини кытта биир кэккэҕэ Магадан «Охотнига», Владивосток «Нуучча арыыта» туралларын да иһин, Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурукка кинигэ индустриятын лиидэринэн чахчы кини хаалбыта.
Саҥа аат — эргимтэ төннүүтэ: «Айар»
2021 сыл
Издательство саҥа тыыны ылан, брендин уларытар. «Бичик» (суруйуу, бэчээт) диэнтэн «Айар» (айар-тутар) диэҥҥэ көһөр. Бу — судургу ребрендинг буолбатах, бу — философия өттүнэн сайдыы. «Айар» диэн тыл саха киһитигэр ордук дириҥник иһиллэр: айылҕаны кытта ситим, кут-сүр уһуктуута, айыы суола.
Бүгүн С.А. Новгородов аатыынан «Айар» — Уһук Илин уонна Сибиир биир бөдөҥ кинигэ кыһата. Кини сыалын-соругун уларыппата: көлүөнэлэр утумнаһыыларын, норуоттар култуураларын арааһын, төрүт үгэстэри сайыннарыы уонна харыстааһын. Манна аны саха тыла эрэ буолбакка, хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар — эбээн, дьүкээгир, чукча, долган тыла-өһө эмиэ тыыннаах хааларыгар, литэрэтиирэлэригэр улахан болҕомто ууруллар. Ону таһынан, кыһа кинигэнэн эрэ муҥурдаммакка, оҕону сайыннарар остуол оонньууларын, каарта-атластары, электроннай бородууксуйаны таһаарар.
Үбүлүөй — ааспыты анааран, инникини торумнаан
100 сыл диэн — бу биир киһи үйэтэ, бу — сүүһүнэн көлүөнэ дьон хараҕын уутун, сыратын, тапталын мээрэйэ. Бүгүн «Айар» кыһа генеральнай дириэктэрэ Август Егоров салалтатынан XXI үйэ ирдэбилигэр эппиэттиир технологиялары баһылаан, интэриниэт ситиминэн ааҕааччыны кытта быһа ситимҥэ тахсан, буккроссинг хамсааһынын өйөөн, кинигэни маассабайдык тарҕатарга дьулуһар.
Сүүс сыллаах үбүлүөйүнэн сибээстээн, Национальнай бибилэтиэкэ, Ньурба, Чурапчы, Мэҥэ Хаҥалас улуустарын киин бибилэтиэкэлэрэ «Айардыын ааҕыы долгунугар» диэн быыстапкалары, «Прочитал — отдай другому» бириинсипкэ олоҕуран, кинигэни атастаһыыны тэрийдилэр. Манна Култуура миниистирэ Афанасий Ноев, норуот айымньытын дьиэтин салайааччыта Ирина Иванова курдук ытыктабыллаах салайааччылар кыттыылаах улахан мунньахтар буолан аастылар.
Түмүктээн эттэххэ
Күндү доҕоттор! Сүүс сыл аннараа өттүгэр умуллубат уоту оттубут убайдарбыт — Ойуунускайдаах, Ноҕоруодаптаах тускулларын салҕаан, «Айар» кыһа өссө да уһун үйэлэннин. Кинигэ — бу өстөөҕү самнарар сэп буолбатах, кини — бу өлбөт-сүппэт үйэлээх өй-санаа, кут-сүр уйгута.
«Айар» кыһаҕа 100 сыллаах өрөгөйдөөх үбүлүөйүнэн истиҥ эҕэрдэбитин тиэрдэбит! Иннигит диэки айхаллаах аартыктар арыллан истиннэр, саҥа ааттары, сонун идиэйэлэри, үйэлээх айымньылары таһааран, норуоппут баай духуобунай нэһилиэстибэтин хаҥата туруҥ! Ааҕыҥ, айыҥ-тутуҥ! Оччоҕо эрэ биһиги омук быһыытынан симэлийбэккэ, кэскиллээх омук буолуохпут.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ