Кытаанахха анды кэмэ: “Санааҕытын түһэримэҥ уолаттар, анды хайаан даҕаны киириэҕэ” (Кэпсээнтэн кэпсээн)

Сиргэ-уокка, ыраах тыаҕа сырыттахха кэпсээннээх-ипсээнээх дьон баар буоллахтарына күн-дьыл, бэл диэтэр илистиилээх, сындааһыннаах айан биллибэккэ ааһарга дылы буолара. Оттон киэһэ үүтээҥҥэ эмис собо мииниттэн сыпсырыйа-сыпсырыйа, үөл кус этиттэн өрүтэ кэҕэрдэ, ааттаах-суоллаах булчуттар мүччүргэннээх сырыыларын истэр  туохтааҕар да кэрэ буолар. Урут оҕонньоттор: “Байанай үгүс, элбэх кэпсээннээх, күлүүлээх-оонньуулаах, үөрүнньэҥ, дэлэгэй майгылаах дьону сөбүлүүр”, — дииллэрин оччотооҕуга төһө даҕаны оҕотук, мэник сылдьан иһиттэрбин, тоҕо эрэ букатыннаахтык өйбөр-санаабар хатаан кэбиспиппин.

Биир оннук кэпсээннээх киһинэн, Кытаанах нэһилиэгин олохтооҕо, бэйэтин кэмигэр буулдьа сааҕа бэргэн ытааччы Миитэрэй Тролуков буолар, чугас доҕотторо кинини олуһун убаастаан, таптаан Танда мэра Тоокуоп диэн сымнаҕастык ааттыыллар. Миитэрэй омос көрдөххө төһө да улахан саҥата-иҥэтэ суох киһиэхэ майгыннаатар, ачыкытын өрө анньынан, ис-иһиттэн мичээрдээн, аа-дьуо сэһэргээн бардаҕаны, хайдах эрэ тулаҥ барыта сырдаан, улаатан, кэҥээн көстөргө дылы буолара. Аҕыйах сыллааҕыта Танда чугаһынааҕы Моххоҕо, үүтээн тутта сылдьан, кинилиин чугастык билсиһэн турардаахпын. Бачча анды саҕана бу кэпсээни таһаарбатахха табыгаһа суох буолууһу…

Чэ, кэпсиим…

Андыны күүскэ ыта олордоххо ботуруон бүтэ охсоро сүрдээх буолааччы. Дурда иһигэр киһи хардырҕаччы кэһэ сылдьар гына кураанах гиилзэ тэлгэнэрэ. Биир сыл андыга сыта сатаан бараннар бары тарҕаһан хаалбыттара. Мин, Байбал уонна Дьаакыбылап Гириисэ-Саадьаҕай диэн оҕонньоттору кытары икки дурданан хаалбыппыт. Ити иннинэ тыалбыт наар илинтэн үрэрэ. Оҕонньотторум “тыал арҕааттан ыллаҕына анды хайаатар даҕаны кэлиэ” диэннэр олох санааларын түһэрбэттэр.

Биир бэйэм саараама итэҕэйбэппин. Дьэ онтон биир күн, супту арҕааттан тыалыран турда. Аны буолаары буолан, күүстээх тыал. Омуннаабакка эттэххэ кытылбыт күүгэнирэн олорор. Оҕонньотторум санаалара көнньүөрүү бөҕөтө “биллэр буолла” дэһэллэр. Ол тухары мин олох итэҕэйбэппин, испэр “ол ханнык эрэ тыал уларыйдаҕын аайы кэлэр дуу, кэлбэт дуу көтөрүй, уларыйбатаҕына олох да кэлиэ суох кыыл буолууһу” диэн мөҕүттэ саныыбын.

Дьэ диэ, онтон 6-с чыыһыла киэһэтигэр Нуойап Миитэрэй тиийэн кэллэ, “анды дьэ биллэн эрэр” диэн буолла. Миитэрэй биһи арҕаа дурдаҕа олордубут. Түүн аны биир матаһыыкыл кэллэ. Күөл уҥуоргу өттүттэн үөгүлэһэн билбиппит, Парфенов Бочуок кэлбит этэ. Онон бүппүппүт, андыбыт оннук курдук кэлбэтэҕэ. Оо, хобдох түмүктээх кэпсээн буолаары гынна дуу?

Андыһыттар санааҕытын түһэримэҥ, анды хайаатар даҕаны биллиэҕэ. Бу кэпсээним түмүгэ ол оннук хобдох буолбатах. Миитэрэйдиин утуйан хаалбыппыт. Арай уум быыһынан иһиттэхпинэ анды саҥарар курдук, олоро биэрбитим бэлиэр субу эргийэн эрэллэр эбит. Киһибин тардыалаан уһугуннарыы буолла. Олох уун-утары, күөлү кырсынан көтөн иһэллэр эбит, 20-чэкэ баара. Бу сараһан кэлэннэр сиирэ-халты оройбутун эрэ хайыта тарпатылар бадаҕа. Иһиллээһин буолла, мэлисээй. Миитэрэйгэ “тахсаҥҥын көр эрэ, ханна сүттүлэр?” диибин. Киһим өҥөйөн көрөн баран “паххыый, ырааппыттар, арҕаа диэки түһэ турдулар” диир, “куда там” диэбит курдук буолла. Дьэ, хомойуу киэнэ ыархана буолла, сирэй-харах алдьанна. “Бостуой эрдэ ыппакка” эҥин диэн тыллар иһилиннилэр. Чэ уонна атын да саҥа элбэх буоллаҕа.

Итинник хомолтобут ааспакка чаас аҥара олордубут. Онтон эмискэ анды саҥата иһилиннэ, эмиэ арҕаанан куула дурдатынан эргийэн түспэккэ эрэ утары элээрдэн иһэллэр эбит. Дьэ ол аайы “түһэригэр-түспэтигэр наадыйбакка ытабыт” диэн сүбэ булуна оҕустубут. Итинник кытаанах быһаарыныыны кэмигэр ылыммыппыт үтүө түмүктэрдээх буолбута диэн эрдэттэн бэлиэтээн этэр тоҕоостоох диэххэ.

Дьэ, оттон диэ? Онтон кэлэн үөс мончуугу үрдүнэн эмиэ ааһаардыы оҥоһуннулар. Биһиги бэлэм олорор эрэттэр ытыалаан табырҕатыы буоллубут. Түөрдү тутатына төбөлөрүн оройдорунан ыыттыбыт, уоннааҕылар халдьыа анныгар түһүнэн кэбистилэр. Онтон өйдөөн көрбүппүт охторбут андыларбыт бары тыһылар эбит. “Ол иһин барбатахтар эбит” диэн оҕонньоттор эппиттэрэ. Баҕар буолуо ээ, анды төбөтүн кэтэн көрбүт суох. Балай эмэ айманан олорбохтоон, саҥалара сайыҥҥы чуумпуга биир кэм доргуйан олорор. Куула дурдаҕа аҕыйахтыы буолан көтөн тиийэн, бары халлааҥҥа түстүлэр. Биһиги халампааһынан таттаран көрө олорон, долгуйуубутуттан көлөһүммүт сар түһэн таммалыыр. Сааларбыт уостара барыларын хоһулатар бадахтаах, дурда иһиттэн чороһон көстөллөр. Андыларбыт хоһулаһан да бэртэр, биир кэм охсуһа сылдьаллар. Анараа дьоммут да ыксаатылар быһыылаах табырҕатан бардылар, ити гынан син аҕыйаҕы хааллардылар. Онтон атыттара эмиэ биһиэхэ көтөн иһэллэр. Дьэ ол аайы биһиги, илиибит бара үөрэммит, кыылбыт турбут дьон сиэринэн бэлэм олордохпут дии.

Кытаанах тыас-уус буолла, эмиэ аҕыйаҕы таммалаттыбыт. Дьэ ол кэнниттэн көр-нар иитэ суох тоҕута тардылынна. Саараама барбаккалар эргийэн кэлэ тураллар, икки дурданан туман оргуйан олорор, ол быыһыгар сыыһыы баһаам. Эппиккэ дылы, тыас-уус эрэ өттүнэн киэргэтиитин кыайдыбыт.

Андыларбыт дьэ ыксаатылар быһыылаах “маннык буоллаҕына дьыала хаахтыйар” диэн кинилэр да өйдөрүгэр туох эрэ кылам гынна быһыылаах, оскуорастара лаппа эбилиннэ. Быһа барыллаан эттэххэ, субуруһан көтөн ааһан истэхтэринэ бастакыларын иннин көрөн ыттаххына кэнникилэрэ сууллаллар. Итинник гынан уончаны кыайбат бардылар. Дьэ, Миитэрэйим үөрүү бөҕөтө “хаһан да ыппатахпын ыттым” диир, сирэйэ бирээмэ күлүмүрдээн олорор. Онтубут быыһыгар, ыта олороммут ботуруон былдьаһыылаахпытын санаатыбыт.

Кэпсээнтэн кэпсээн диэбиккэ дылы салгыыта эмиэ баар ээ. Истиэххитин баҕарар буоллаххытына салҕыахха сөп…

Дьэ оннук көнньүөрэн, улам сырдаан, сылаанньыйан олордохпутуна өлүү түбэлтэлээх эмиэ кэллилэр. Ити бу санаатахха уонча эрэ мүнүүтэ кэриҥнээх кэм буолуо. Бу сырыыга 15-тэр, ону баҕас чуолкай өйдүүбүн. Син 20 иһинэн ааҕар-суоттуур киһи этим.

Эмиэ эрийэ баттаан биһиги диэки көтөн иһэллэр. Ол аайы аҕыйах андыны анныбытыгар баттаан олорор көкөттөр кинилэр түһэллэригэр дуу, түспэттэригэр дуу олох наадыйбаппыт. Сылааһыгар диэбиккэ дылы, эрдэттэн табырҕатыы буолла, анды чыккымай буолбатах, эмискэ эрийэ туппат кэмэлдьилээх. Син балай эмэ таммалатыы буолла. Аны куулаларга тиийэн эмиэ биир туспа унаар буруо таҕыста. Сатыылаабыт эҥин элбэх.

Көрдүбүр эрэ, көрбөтүбүт эрэ тыынан киирэн кытаанах туттуу-хаптыы, эрдинии буолла. “Малютка” оҥочо баҕайы нэс буоллаҕа, умсаллара диэн иэдээн кыыллар, ити атахтарыгар пэрэпиэллэрдээхтэрэ эбитэ дуу эбэтэр тумустарыгар акваланг кэтэллэрэ эбитэ дуу? Сатаатар “бу таҕыста, ол таҕыста” диэн кытылтан кыһыылаах баҕайытык тэптэрэн биэрэ турар дьонноохпут. Ол аайы мин эбэ биир баһыттан атаҕар диэри бөгдьөйө-бөгдьөйө эрдин да эрдин. Аны ол онтум быыһыгар “чэй оргуйдаа, тахсаҥҥын эбиэттээ” диэннээхтэр үөннэр бааллара. Итинник иккитэ-хаста омурҕаннаан түөттүүргэ диэри син түмүктээтибит.

Барыта холбоон 22 анды буолбута. Өссө биири оҕонньоттор эбиэттээн киирэн иһэннэр, биир мончуукпут устан баран хаалбыт диэбиттэрэ, олох даҕаны анды ууста сылдьарын ылбыттар этэ. Маладьыастарын хата сааларын бэлэм тута сылдьыбыт эбиттэр дурда кэннигэр туран эрэ, уопсайдаан “дар” гыннаран тыла суох ыыппыттар этэ. Ити гынан 23 анды буолла. Ити 7-с чыыһыла түүн 2 чаастан саҕалаан диэххэ. Онон санааҕытын олох түһэримэҥ, уолаттар, анды хайаан даҕаны кэлиэҕэ, ханан барыай? Ханна даҕаны улаханнык киирэ илик дэһэллэр. Бэйэтин да түбүгэ элбэх буолуо, кыратык тардылла түһэн баран кэлиэҕэ. Түбүгүн оһоруна түстүн.

Урут 12-кэ эҥин диэри аа-дьуо сытар этибит. Таах сытыахтааҕар, төбө ыарыытын мүлүрүтэ таарыччы кэпсээтим. Баҕар кыра омуннаах буолуо эрээри сүнньүнэн сөптөөх сэһэн. Эчи, ырааппыта да бэрт, умна да быһыытыйдаҕым. Биир куулга оруобуна 20 анды киирэр эбит этэ. Атынын ханан даҕаны симэн кыайан батарбат эбиккин. Дьэ, ноколор, ыарахан таһаҕас диэн ол баара, убаһа аҥара диэн сымыйа.

Чэ оттон уонна атын андылааһын баар этэ бөҕө буоллаҕаа, итиннээҕэр омуннаахтар. Ити убайым, Баһылай Миитэрэйэбис Барааскап буолан бииргэ андыга сытан, дурда иннин дьүккү ытааһыннаах эмиэ биир туспа көр-нар баара. Бэйэтэ өйдүүрэ буолуо…

 

Сэмэн Жендринскэй