Чурапчыбыт ытык тутуута үйэлээх буоларыгар үлэ хайаан да ыытыллыахтаах

Чурапчыга бастакы таҥара дьиэтэ “Вознесенскай” диэн аатынан сүрэхтэммит. Ол 1848 сыллаахха тутуллан, 1851 сыллаахха сибэтии буолбут.  Иисус Христос кириэскэ тиириллэн, дьон аймах туһугар олоҕун толук ууран Таҥара уола буоларын бигэргэтэн, тиллэн кэлбит күнүн христианнар Пасха бырааһынньыгынан бэлиэтииллэр. Пасха кэнниттэн түөрт уон хонук буолан баран, Христос үөһэ халлааҥҥа көтөн, Таҥара Саарыстыбатыгар тиксибит сырдык түгэнин  – “Вознесение Господня”  бэлиэтээн, Чурапчы таҥаратын дьиэтин сибэтии гыммыттар.

Иккис таҥара дьиэтэ билигин улуус киинин киэргэтэн, көмүс куупаллара күҥҥэ күлүмүрдүү оонньууллар. Ону “Вознесение” өйдөбүлүгэр дьүөрэлии Спас Попечитель храма диэн сүрэхтээбиттэр. Ол эбэтэр Христос Тойон Таҥараҕа тиксибит (Вознесение) суолтата кини дьон аймах көмүскэлигэр дьиҥнээхтик туруммута, нууччалыы эттэххэ, Спас Попечитель буолуутун кытта истимнээх. Бүтүн норуот күүһүнэн тутуллубут бары кэрэхсиир уораҕайбыт быйыл сибэтии буолбута оруобуна 125 сыла туолар. Чурапчытааҕы Спас-Попечитель Храма диэн ааты тэҥэ Иккис Вознесенскай таҥара дьиэтэ диэн ааттыылара бастакы таҥара дьиэтин үлэтэ оччотооҕу норуот сүрэҕэр чиҥник иҥмитин бэлиэтиир.

Чурапчы Спас Попечитель (Иккис Вознесенскай) таҥара дьиэтин тутуутун туһунан биир дойдулаахпыт этнограф Андрей Андреевич Саввин 1942 сыллаахха, кулун тутар 7 күнүгэр төрдүс Хатылы 79 саастаах олохтооҕуттан Иван Иванович Соловьевтан – Тиэтэйбэт Уйбаантан ахтыытын суруйан хаалларбыт. Тиэтэйбэт Уйбаан урукку дьылларга Вознесенскай таҥара дьиэтин ыстаарыстата эбит, онон элбэҕи билэр, чахчыны кэпсиир киһи 125 сыл анараа өттүгэр кэпсээбит ахтыыта суолтата, сыаннаһа олус улахан.

Тиэтэйбэт Уйбаан ахтыытыгар манныгы кэпсээбит: “Таҥара дьиэтин тутууга сэттэ нэһилиэктэн түөрт киһини – оччотооҕу кулубаны Гурий Васильевич Попову, аҕабыыт Прокопий Захарович Винокуровы, Василий Шестакову – Кырдьаҕас Состокуобу уонна иккис Болугуртан Михаил Неустроевы талаллар. Казначей – суруксут Василий Шестаков буолбут. Бу дьону таһынан тутууга сиэртибэни нэһилиэк кинээстэрэ хомуйан туттарбыттар.” Кини ахтыытыгар олохтоох дьон үрдүкү сууттан сурук суруйан, таҥара дьиэтин тутууга көҥүл көрдөһөн ылбыт. Онон бу тутуу көҥүллэнээтин кытта, улуус дьонуттан үп хомуйуллан, сиэртибэ түмүллэн испит. Ахтыыга оннооҕор куораттан, Амма төрдүттэн кытта сиэртибэ хомуллубута суруллар. Дьон балачча турунан көмө оҥорбут. Аҥаардас төрдүс Хатылы дьоно 800 солкуобайы тиксэрэн суруппуттар. Ол эбэтэр билиҥҥи харчынан, быһа холоон суоттуур буоллахха, 914285 солкуобайы хомуйан туттарбыттар эбит. Маһын киллэриитэ, акылаатын түһэриитэ босхо үлэлэммит, билиҥҥинэн субуотунньук күүһүнэн диэххэ сөп. “Мас оччолорго олус суон, көнө, талыы буолара”диэн Уйбаан ахтыытыгар сөҕөн — махтайан бэлиэтиир. Маһын биир саас киллэрэн бүтэрбиттэр. Манна иккис Хатылы нэһилиэгин кырдьаҕаһа Мөрүөнэп оҕуһа чулуутунан бэлиэтэммит. Саас халыҥ хаарга үс аҥаар саһаан усталаах, аҕыс бөрсүөк суоннаах маһы соҕотоҕун киллэрэр үһү. Ол эбэтэр 7 миэтэрэ уһуннаах, 32 сантиметр суоннаах маһы халыҥ хаарга соҕотоҕун соһор кыахтаах оҕус эбит. Аны Бабаҕа тыатын кэтэҕиттэн Лэҥкээйэп оҕонньор алта көлөнөн, усталарынан алта саһааннаах (12 м.), суонунан эмиэ аҕыс бөрсүөктээх (32 см.), мастары киллэртээбитэ ахтыллар.

Истиэнэтин таһаарыыга нэһилиэктэртэн 28 ааттаах уус дьону түмэн киллэрбиттэр эбит. Күҥҥэ биир солкуобай хамнаһы аахсаллара. Сүрүн маастарынан Дмитрий Дьячковскай – Бэллэскиэй диэн соҕуруу нэһилиэк киһитэ үлэлээбит. Кини хас да таҥара дьиэтин туппут улахан уопуттаах тутааччынан биллэрэ. Иккис маастарынан Хоруодьа диэн Аччаҕар нэһилиэгин киһитэ эбит. Аҕабыыт Прокопий Захарович бэйэтэ тутуу былаанын бэркэ билэр уус киһи эбит, онон кини быһаччы хонтуруолунан үлэни сүрүннээбит. Тутааччылар сарсыарда күн тахсыыта үлэлэрин саҕалаан, күҥҥэ биирдэ эбиэттээн, түөртүүр ыам ааһыыта бүттэллэрэ. От кэмигэр салгыы, бэйэлэрин сүөһүлэригэр оттуу тарҕаһаллара.

Таҥара дьиэтин тутуу 1896 сылтан саҕаланан баран, 1899 сыллаахха түмүктэммит. Куолакалларын дьиэ иһинэн хостон хоско өрө тардан таһааран иилбиттэр. Иконостаһыгар, ол эбэтэр ис барааныгар эмиэ туспа сиэртибэ хомуллубут. Маастар Бэллэскиэй куоракка киирэн, Преображенскай таҥаратын дьиэтин иконостаһын ый кэриҥэ устан, уруһуйдаан Чурапчыга тахсыбыт. Таҥара мэттириэттэрин, үөһээҥи дьаарыс ойууларын Иннокентий Сивцев – Мытыйыкы уруһуйдаабыт. Лампаадаларын туруорууга эмиэ Мытыйыкы ылсыбыт.

Дьэ, улахан үлэ түмүктэнэн, дьон-сэргэ сүргэтэ олус өрө көтөҕүллүбүт. Малааһыҥҥа, кинээстэр арыынан, этинэн, харчынан сиэртибэ хомуйан, түөрт тыһыынчаттан тахса киһи кэлэн аһаабыт. Мэҥэттэн элбэх киһи кэлбитэ ахтыллар. Никанор Епископ — Аккыырай сайын бэс ыйын 11 күнүгэр бэйэтинэн тахсан, саҥа таҥара дьиэтин сибэтии гынан сүрэхтээбит эбит.

Чурапчытааҕы таҥара дьиэтин араас сылларга дьаһалта бэркэ өрөмүөннээн, болҕомтоҕо ууран кэлбитэ. Уонтан тахса сыл анараа өттүгэр Саха сирин Епархията улуустан сирин-уотун ылбыта уонна өрөмүөн үлэтин олус үчүгэйдик саҕалаабыта. Ол эрээри, хомойуох иһин, Епархия тута кыаммакка, үлэ тохтоон хаалбыта. Матырыйааллар кэлэн баран таах сыталлар. Колокуонньа тутуллуохтаах этэ да, кэлбит маһа туһатыттан таҕыста. Көрүөххэ сүөргү.

Билигин биһиги, бастатан туран, тугу гыныахтаахпытый? Мин көрүүбэр бу биир саамай кырдьаҕас пааматынньыкпытын харыстаан, салгыы эмэҕириитин тохтотор туһуттан, улуус дьаһалтата балаансаҕа төттөрү ылыытын боппуруоһа быһаарыллыан наада. Оччоҕо успуонсар да көрдүүргэ табыгастаах буолан, өрөмүөн үлэтэ ситэриллэн, ытык тутуубут үйэтин биллэрдик уһатыахпыт этэ. Пааматынньык буоларынан, ирдэбиллэр улахаттар эрээри, улуус балаансатыгар киирдэҕинэ, хамсааһын тахсыаҕа диэн эрэнэбин. Өрөмүөннэннэҕинэ, кэлин улуустааҕы түмэлгэ туттаран, таҥара күннэригэр, дьыл бэлиэ кэмигэр үлэлиир кыахтаныа этэ. Экскурсиялыырга да олус табыгастаах буолуо, ыалдьыттары, ыччаттарбытын кэрэҕэ, дойдубут ытык историятыгар сыһыарыа этэ. Чурапчы таҥаратын дьиэтэ биир саамай былыргы, сүдү тутуубут буолар, ону бэйэбит харыстаабатахпытына,  кэлэр көлүөнэҕэ буруйдаах буолабыт. Бу сибэтии буолбут 125 сыллаах бэлиэ даататыгар сөп түбэһиннэрэн, Епархияттан төттөрү ылыахха, салгыы өрөмүөн үлэтин туруорсуохха, араас граннарга кыттан, успуонсардары көрдөөн булан үлэлэһиэххэ.

Чараас эйгэ билимэ – Таҥара үөрэҕэ этэринэн, таҥара дьиэтигэр сибэтии буоларыгар аанньалыҥ чугас аттыгар сылдьан, харысхал, көмүскэл буолар диэн. Киэҥник ытыктанар Быладыыка Зосима кэлэ сылдьан сулууспа ыытарыгар ону чопчу бэлиэтээн, мустубут бары дьоҥҥо этэн турар. Сэлиэнньэбит биир үтүө көстүүлээх, ытык тыыннаах, сырдык эйгэлээх тутуута – пааматынньык эрэ буолбатах, сэлиэнньэбит харысхала, дьоммут көмүскэлэ диэн саныахтаахпыт. Чурапчы олохтоохторун урукку өбүгэлэрэ бары ити дьиэҕэ сүрэхтэммиттэрэ чуолкай, онон билиҥҥи кинилэр сыдьааннара онтон Алгыстанан сылдьаллара, айаллара-туталлара, ыал буолан бур-бур буруо таһаараллара, ууһаан-тэнийэн иһэллэрэ ыкса сибээстээх.

Таҥарабыт дьиэтин сүрэхтэммит аата Спас Попечитель храма диэн. Бу бэйэтэ эмиэ улахан суолталаах аат. Быыһааччы Иисус Христос көрөр — истэр, бэйэтинэн араҥачылыыр дьиэтэ буолар диэн өйдөбүллээх, онно бэйэбит кыһамньыбытын, болҕомтобутун уурдахпытына, үтүөнү, сырдык санааны эрэ үксэтэбит.

 

Афанасий Захаров