От ыйа – сайын үгэнэ /Тускул билгэтэ/

От ыйа – тохсунньу ыйы батыһар.

Бэс ыйын 21 күнүттэн от ыйын 12 күнүгэр диэри – Тунах куйааһа дэнэр.
-От ыйын 13 күнүттэн от ыйын 20 күнүгэр диэри – Саары куйааһа.
-От ыйын 21 күнүттэн от ыйа бүтүөр диэри – хаптаҕас куйааһа.

Саха оттуур кэмин үс таҥаранан бэлиэтиир: от ыйын 12 күнэ — Бөтүрүөп, окко киирэр кэм. Эбэтэр хойутаабыт дьон «абааһылар мунньахтарын» кэнниттэн от ыйын 15 күнүттэн киирэллэр. Атырдьах ыйын 2 күнэ — Ылдьыын, хотуур ортото; балаҕан ыйын 14 күнэ — Сэмэнэп, от үлэтин бүтүүтэ.

Онтон үгүс киһи от ыйын 13 күнэ “Кунай Хотуурдаах” күнтэн куттаналлар,ол аата абааһылар мунньахтара от ыйын 12 күнүгэр түүн 12 чаастан нөҥүө күн –  от ыйын 13 күнүн түүн 12 чааһа туолуор диэри АБААҺЫ мунньаҕын кэмигэр айдаарар тыаһы таһаараар аньыы, тыаһаамаҥ- ууһаамаҥ, мээнэ күлүмэҥ-салымаҥ, улахан үлэни үлэлээмэҥ, сии дьүгээр сылдьыахтааххыт.

Бу ыйга от ыйын 17 күнүттэн 27 күнүгэр диэри кураан күннэр тураллар.  Онно үлүмнэһэн оттуурга саамай табыгастаах кэмнэр буолуохтара. Онтон от ыйын 28, 29, 30 күннэригэр ардахтаах күннэр туруохтара.

2021,2022.2023 сылларга Күммүт актыыбынаһа саамай үрдээбит сыллара буолаллар, онон бу сыллары аһарарбыт буоллар,  курааммыт арыый да мөттөөн, өҥ дьыллар сыыйа эргийэн барыахтаахтар.Онон бу кирбии куһаҕан, кураан сыллары хайдах эмэ бэйэ-бэйэҕэ көмөлөсүһэн этэҥҥэ туруоҕуҥ.

 

От ыйын билгэтэ

ОТ ЫЙЫН 3 КҮНЭ —Бу күн ардаатаҕына, ый былаһын тухары ардыа.
ОТ ЫЙЫН 7 КҮНЭ—  Сир симэхтэрэ сибэккилэр ситэр кэмнэрэ, эмтээх оту хомуйар кэм.

ОТ ЫЙЫН 12КҮНЭ – БӨТҮРҮӨП КҮНЭ От сиэмэтэ ситэр, Окко киирии, Өҥүрүк куйаас, Бөтүрүөп ардаҕа түстэҕинэ бурдук, отон, тэллэй дэлэй күһүнэ буолар.

ОТ ЫЙЫН 13 КҮНЭ — КУНАЙ  ХОТУУРДААХ КҮНЭ, бу күн от охсуллубат күнэ – абааһы мунньахтыыр күнэ.

ОТ ЫЙЫН 14 КҮНЭоҕуруот сыыс отун ыраастааһын кэмэ, бу күн ыраастаатаххына, өлгөм үнүүнү ылыахха сөп.

ОТ ЫЙЫН 21КҮНЭ — Кус оҕото ситэр, дьэдьэн буһар.

ОТ ЫЙЫН 21КҮНЭ – БОРОКУОПАЙАП КҮНЭ Кус оҕото ситэр, кэҕэ үчүгэй дьылга Борокуопайапка диэри этэр.

САМААН САЙЫН – Ыам ыйын 22 күнүттэн от ыйын 21 күнүгэр диэри

ИЛГЭ САЙЫН —  От ыйын 21 күнүттэн от ыйын 20 күнүгэр диэри саары куйааһа.

ИЙЭ САЙЫН – От ыйын 22 күнүттэн атырдьах ыйын 17 күнүгэр диэри.

 

Быйылгы сайыммыт 3 сыл устата турбут куйаас кураан сайыннары түмүктүүр сайын буолар.От ыйа үгүс улуустарга былырыыҥҥыга тиийбэт сылаас буолууһу. Ол оннугар ордук киин улуустарга үһүс декада ардахтаах буолууһу. Ордук  II декадаҕа үгүс киин улуустарга балай да  куйаарыыһы.Ардах улуустарынан араастаан түһүүһү.  Бу ыйга II-III декадаҕа быстах-быстах күүстээх этиҥнээх  ардахтаах.  Быйылгы сайын тобурах түһэрэ хайа да сыллардааҕар хойуу уонна кутталлаах, сорох сирдэргэ кураанах этиҥнээх буолан баһаар турар куттала улахан.  Быйылгы сайын түүнэ +15С+20С сылаас буолан от-мас, сир аһа, оҕуруот аһа үүнэригэр олус үчүгэй буолуоҕа;

 

ИЛИН ЭҤЭЭР УЛУУСТАР:

От ыйа илин эҥээр үгүс улуустарга, былырыыҥҥыга тэҥнээтэххэ, түүнүн соччо сылыйыа суох, сөрүүн буолууһу. Ол оннугар II-III декадаларга түүнүн сылыйан, от үүнэригэр үчүгэй буолууһу уонна ардахтаах буолар. Бу ый I Декадата урукку сылларга тэҥнээтэххэ, түүнүн сөрүүн, күнүһүн балай да сылыйыыһы. Күнүс +21С+25С кыраадыс сылаас, түүнүн +10С+13С. II Декада күнүс +24С+26С кыраадыс сылаас, түүнүн  +16С +18С  кыраадыс сылаас.

III Декада күнүс да, түүн да биллэрдик сылыйар. Күнүс +24С+26С кыраадыс сылаас, түүн  +15С +16С  кыраадыс  сылаас буолууһу.

Тускул

ЯСИА хаартыската туһанылынна