Кини дьыл бу ураты кэмин – күһүн баранан чуҥкуйбут сир-дойду иэнин бүрүйэр бастакы сыа хаар кыыдамныыр күннэрин үйэлээх сааһыгар көрдө ини, көрбөтө ини даҕаны, хас сырыы ахсын хайдах эрэ ис иһиттэн иэйэн, долгуйан көрсөрө. Күһүҥҥү өксүөн будулхай былытынан бүдүгүрэн турбут халлаан дьайҕаран, күн саҥа хаар иэнигэр чаҕылыйа оонньуур үтүөкэннээх сарсыардатын хайаатар даҕаны тардыстар, таптыыр аар тайҕатыгар көрсөргө тиэтэйэрэ. Быһата, дьыл киириитин бу бэлиэ кэминэн уһун олоҕун кэрчиктэрин сылларынан ааҕарын кэриэтэ этилэрэ.

Арамаан үгэһинэн сарсыардатын, туохха эрэ тэһэ кэйдэрбиттии, эрдэ уһуктан, ибири-сибири хомунан таһырдьаны былдьасыһара. Иһигэр кэрийиэхтээх сирдэрин анааран саныы-саныы, атын көлүнэн, соччо туһаныам диэбэтэр даҕаны арахсыспат аргыһын – доруоп саатын ылан сыарҕатыгар ууран бөһүөлэк соҕуруулуу-арҕаа уһугунан үрдүк халдьаайыны өрө тыыран тахсар айан суолун төрдүн диэкки силлиэрбитинэн барара.

Күн тэмтэйэ ойон тахсыыта кини бөһүөлэктэн көс быһаҕаһа холобурдаах сиргэ бэйэтин былыргы олоҕор, Ыанньыкайга тиийэрэ. Арамаан аҕатын ууһа бу эргин дойдуланан, саастарын тухары от-мас үлэтинэн түбүгүрэн, сүөһү-ас ииттинэн үйэлэрин моҕообут дьон. Ийэтэ эрдэ өлөн, кини биир саастааҕар көрбөт буолбут аҕата Уйбаан оҕонньордуун, этэргэ дылы, эрэйи-муҥу эҥэринэн тэлэн улааппыта. Киһи кэлин санаатаҕына, ханнык да хара үлэттэн аккаастаммакка, харытын араарбакка, үлэлээн-хамсаан киһи буолбут эбит. Урукку колхуос саҕана сайын кыдамаһыт бэрдэ, косилкаһыт бастыҥа, кыһын от тиэйээччи буулаҕата, мас кэрдээччи олуктааҕа аатырара.

Арамаан адьас кыратыттан олоҕун тиһэх сылларыгар диэри тэҥҥэ кырдьыбыт кырдьыктааҕа, дьоҕура-талаана тахсыбыт идэлээҕэ. Ол – булт этэ. Оҕо сылдьан төрөөбүт-үөскээбит ыырдарынан – Мындаҕаайынан, Араҥаһынан, Ньуурунан сылдьан тиргэлээн, мас чааркаанынан күтэрдээн, ытынан куобахтаан күнүн-дьылын барыыра. Ымсыыран-ымсыыран кэлин доруоп сааламмыта. Күөгэйэр күнүгэр сылдьан кини сымса, сылбырҕа муҥутаан ким хайа иннинэ бастакы күөх баттах көҕөнү, тоҥот хоҥор хааһын өлөрө охсон кэпсээҥҥэ киирэрэ. Төһө да эһэни-бөрөнү сууһарар улахан булчут аатырбатар, колуоһугар чулуу түүлээхчит аатын ыла сылдьыбыт кэмнэрдээх этэ.

Кини бу төрөөбүт-үөскээбит Арыылааҕыттан ырааппатах, тэлэһийэн сылдьыбатах киһи. Арай…

Бэбиэскэни кини 1941 сыл балаҕан ыйыгар туппута. Аатырар-сураҕырар Өлүөнэ өрүһү аан бастаан көрбүтэ. Сүүһүнэн биир дойдулаахтарын кытта баржаларга олорон кыдьымаҕа киирээри турар сүдү байҕал сүүрүгүн өксөйбүтүнэн барбыттара. Кылгас болдьохтоох байыаннай үөрэх кэнниттэн Арамаан боростуой стрелок быһыытынан өрөбөлүүссүйэ биһигэ Ленинград куорат туһаайыытынан фроҥҥа киирбитэ.

Уол оҕо уйана-хатана биллэр хабыр хапсыһыыларын, хаан тохтуулаах кыргыһыылары саха саллаата элбэҕи көрбүтэ. Кини, төҕө даҕаны нууччалыы билбэтэр, толоругаһынан уонна бэргэнник ытарынан хамандыырыттан хайҕанар буолара.

Өстөөх сэриилэрэ биһиги оборуонабытын кыайан көҥү көппөтөхтөрө. Ленин куоратын төгүрүктээн ылан сир үрдүттэн имири сотоору дьүккүспүт сырҕан кыылы боҕутуннарбыттар, улуу кыайыыны түстэспиттэр ортолоругар сылдьыбытынан, Ийэ дойдутугар ытык иэһин толорбутунан кырдьаҕас саллаат кэлиҥҥэ диэри киэн туттара. Ыараханнык бааһыран, инбэлиит буолан хас да бойобуой наҕараадалаах, олор истэригэр “Бойобуой үтүөлэрин иһин” мэтээллээх, 1942 сыллаахха дойдутугар эргиллибитэ.

Кэлээт, доруобуйата мөлтөҕүн үрдүнэн, үлэ, олох үөһүгэр киирбитэ. Кэргэнэ Алааппыйалыын колхуостарыгар үтүө суобастаахтык үлэлээбиттэрэ, түөрт оҕоломмуттара.

… Ампаарыгар киирэн урут уурбут тэрилин бэрийбэхтээбитэ. Хас да андаатар туутун төннөрүгэр дьиэтигэр илдьэ бараары таһырдьа таһааран уурбута. Хапкааннарын, туһахтарын сыымайдаабыта. Быданнааҕы, этэргэ дылы, бэйэтин кытта тэҥҥэ кырдьыбыт тэриллэри бэркэ сыныйан көрүтэлээбитэ.

Балачча өр бодьуустаһан баран Арамаан тахсан атын эргилиннэрэн чугастааҕы алаастарга ааспыта.

Маһын-отун, оллурун-боллурун ааҕа билэттиир ыллыктарынан быһыта түһүтэлээн Кылдьыыда, Бүгүйэх, Көмньө, Марха Баалы курдук сааһын тухары сэмсээмэхтээбит сирдэрин кэрийэн бултуур күөллэрин көрүтэлээбитэ. Ханна хас уйа баарын, хайа күөл хайдах тоҥмутун, аһылыга хайдаҕын билэн төннөрө. Арамаантан ол кэмҥэ ити дьыл төрдүс кыбаарталыгар төһө андаатары туттарын ыйытар киһи, бука, улахан сыысхала суох эппиэти ылыа эбитэ буолуо. Хата, ол оннугар этэ охсон биэрэрэ биллибэт.

1979 сыллаахха “Чурапчы” сопхуос кырдьаҕас булчута Роман Иванович Барашков былаанын таһынан 400 солк. ордук сууммалаах күндү түүлээҕи бултаан судаарыстыбаҕа туттарбыта. Кэлиҥҥи сылларга даҕаны кини тыһыынчанан солкуобайга турар “сымнаҕас кыһыл көмүһү” хотороругар сопхуоһун салалтата эрэнэрэ. Ону Арамаан үгүс сыллаах сыралаах үлэтэ, ыччакка холобур буолар үтүө олоҕо мэктиэлииллэрэ.

 

Сэмэн Жендринскэй